اشاراتی چند به مفهوم توهم توطئه در ایران

ایران
Typography

گفتمان توهم توطئه روشی تبیینی و ذهنی است که بر اساس آن وقایع وحوادث مختلف با توجه به یک عامل عمده یعنی توطئه، تجزیه وتحلیل می‏شود و به علل و عوامل دیگر در وقوع رخدادها وحوادث توجهی نمی‏کند.

در نگرش توطئه فرض بر این است که دست‏های آشکار و  بیشتر پنهان رقم زننده مقدرات فرد، جامعه و یا یک ملت هستند. بر اساس دیدگاه تئوری توطئه تصوّر چنین است که ایران صحنه¬ای است که بازیگران آن از سوی قدرت‏های خارجی کنترل می‏شوند و نقشی که بر عهده گرفته¬اند یا کلماتی که بر زبان می‏رانند نیز از خارج تعیین شده است.نگرش مبتنی بر توطئه همواره در تاریخ وجود داشته است. 

نخست یهودیان و سپس انجمن‏های مخفی و در ادامه نمادهای توطئه در سده بیستم یعنی بریتانیا، ایالات متحد و اسرائیل به عنوان توطئه‏چینان بین‏المللی معرفی شدند.در آثاری چون، رمان دایی جان ناپلئون اثر ایرج پزشک زاد، کتاب دست پنهان انگلیس اثر خان ملک ساسانی، کتاب هشت جلدی تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن 19 نوشته محمود محمود، کتاب حقوق بگیران انگلستان در ایران اثر اسماعیل رایین، کتاب چهره حقیقی مصدق السلطنه اثر حسن آیت، وصیتنامه پطر کبیر و خاطرات لاهوتی شاهد طرح موضوع تئوری توطئه هستیم. 

در بین گروه‏های چپگرا مانند حزب توده در ایران نیز ادبیات مربوط به توهم توطئه موجود است. ثقل مرکز حزب توده در ترویج توطئه باوری، انگلستان و پدیده آنگلوفوبیا، جبهه ملی و مصدق را نشانه رفته است. به باور حزب توده سر رشته تمام تحولات ایران، همگی از آبشخوری مثل رودخانه تایمز لندن سیراب می‏شوند. برخی از تئوری‏های توهم توطئه مربوط به مردان وجیه‏المله‏ای است که در ظاهر بر ضد منافع انگلستان عمل می‏کنند، اما نعل وارونه می‏زنند و همچون عروسک‏های خیمه شب بازی، سر نخشان در دست پنهان انگلستان است. ادبیات مربوط به گفتمان توهم توطئه در نشریات حزب توده انعکاس گسترده‏ای داشت.  

ملی‏گراها نیز در ترویج توطئه باوری، ابتدا متوجه روسیه و سپس انگلستان بودند. کتاب پروژه‏های سیاسی در صحنه ایران اثر حسین ملک مهم‏ترین اثری است که بر ایجاد توطئه از سوی روسیه تاکید می‏کند. حسین ملک در این کتاب به توطئه‏های روسیه اشاره می‏کند که برای نابودی ایران شکل گرفته است. او معتقد است که حزب توده، فدائیان خلق و سازمان مجاهدین خلق، جز عاملان و ایادی شوروی هستند. حسین ملک در همین کتاب از انگلستان به عنوان عاملی برای ایجاد توطئه یاد می‏کند و متذکر می‏شود؛ انگلستان از طریق بهائیت و فراماسونری، توطئه خود را به مرحله اجرا گذاشت. به باور ملک، حزب توده محصول مشترک انگلستان و روسیه است.

توطئه باوری در کلام مصدق به عنوان رهبر جبهه ملی نیز انعکاس یافته است. برای نمونه  او از تاسیس راه آهن سراسری ایران به دست رضا شاه به عنوان توطئه انگلیسی یاد می‏کند. مصدق در یکی از نطق‏های  خود در مجلس چهاردهم می‏گوید؛ دیکتاتور با پول ما به ضرر ما راه آهن کشید و بیست سال برای متفقین امروز، تدارک مهمات دید. از دیگر مضامین توطئه باوری دکتر مصدق و یاران او، بزرگنمایی و تبلیغات زیاد آنان در باره خطر کودتای کمونیستی و تهاجم شوروی به ایران است. 

سلطنت‏طلبان بیشتر از هر گروه و جناح‏های سیاسی دیگر به توهم توطئه علاقه نشان داده‏اند. در این میان شخص خود شاه و اعضای خانواده سلطنتی و برخی مقامات رژیم پیشین معتقد به تز توهم توطئه بودند. سلطنت‏طلبان معمولاً غرب، بالاخص آمریکا و انگلیس را متهم به خالی نمودن زیر پای شاه می‏کنند. البته اقلیت کوچکی پای شرق و شوروی سابق را نیز به میان می‏کشند. در این راستا برخی باورشان بر این است که انگلستان می‏خواست از شاه به خاطر نزدیک شدنش به آمریکا از فردای کودتای مرداد 1332 انتقام بگیرد. برخی دیگر می‏گویند که غرب می‏خواست شاه را به سبب نقشش در افزایش قیمت نفت، تنبیه کند.

شمار بیشتری استدلالشان بر آن است که ایران در سال‏های آخر رژیم سریعاً به سمت پیشرفت و صنعتی شدن حرکت می‏نمود، بنابر این غرب که بازار های خود را در خطر می‏دید، رژیم شاه را واژگون کرد تا از به وجود آمدن ژاپن دومی در خاورمیانه جلوگیری کند. برخی هم پای اسرائیل را به میان می‏کشند، در این زمینه گفته شده است که ارتش ایران قبل از انقلاب می‏رفت که تا پنجمین نیروی نظامی بزرگ در دنیا شود. چنین ارتشی می‏توانست برای رژیم صیهونیستی خطر بالقوه‏ای شود.

در ایران برخی از افراد دارای رویکرد افراطی به نظریه¬ توطئه دارند. در این دیدگاه اولویت قائل شدن برای نقش عوامل خارجی به صورت مطلق است. بر این اساس تمامی رویدادها، عزل و نَصب‏ها، تغییر دولت‏ها و حتی جنبش‏های بزرگ انقلابی در ایران از جمله انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی 1357 از ابتدا تا انتها به وسیله بیگانگان طراحی شده است و توسط عناصر داخلی آنان به اجرا در آمده است. به باور اینان نهضت ملی شدن نفت تنها به دلیل همراهی امریکا موفقیت نسبی یافت؛ رژیم شاه به این دلیل سرنگون شد که آمریکاییان انگیزه‏ای برای دفاع از وی نداشتند.

اصطلاح مشهور «کار کار انگلیسی‏هاست» بازتاب این عادت سیاسی است. کمتر حکومتی را می‏توان در تاریخ معاصر ایران سراغ گرفت که مخالفان خود را به خارج و خارجی نسبت نداده باشد. به هنگام انقلاب مشروطه هنگامی که کمیته‏ای متشکل از بزرگان اصناف خواستار تأسیس مجلس شورای ملی شدند، حکومت وقت آنان را «گروهی از تروریست‏های جیره‏خوار انگیس» خواند.محمد رضا شاه در طول سی و هفت سال سلطنت، به ویژه در دو دهه آخر هر مخالفتی را آلت دست خارجی‏ها می‏دانست. مخالفان چپی خود را مرتبط با کمونیسم بین‏المللی یا «ارتجاع سرخ» می‏پنداشت.

شاه ملیّون را وابسته به آمریکا و مذهبی‏ها را عوامل مصر، سوریه، عراق و در اواخر لیبی می‏دانست. سفرای آمریکا و انگلستان در سال¬های انقلاب تماس‏های زیادی با شاه داشتند. این دو در خاطرات خود به این نکته اشاره می‏کنند که ما دیگر به این سؤال شاه عادت کرده بودیم که از ما می‏پرسید چرا سیاست‏های دولت متبوع شما در مورد من تغییر کرده است؟ در واقع شاه تا روزی که درگذشت به دنبال پاسخ این سؤال بود که چرا غربی‏ها سیاست خود را در مورد او تغییر دادند..

برخی دیگر دارای رویکرد متعادل و منطقی در نظریه¬ توطئه هستند. این رویکرد ضمن طرد بینش نخست، آن را به نقد می‏کشد. بر اساس این دیدگاه «نظریه توطئه» رویکرد غالب در جوامع ضعیف، گرفتار مشکلات و عاجز از حل آنها است. این رویکرد به حاکمان این گونه جوامع و حتی مردم آنها امکان می‏دهد تا شکست‏ها، عقب‏ماندگی‏ها و مشکلات درونی‏شان را با فرافکنی به جوامع بیرونی و عوامل خارج از مرزهای ملی خودشان نسبت دهند.

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0

کاربرانی که در این گفتگو شرکت کرده اند

در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.