انتشار دیوان شهاب ترشیزی در کابل و چند نکته جالب

ادبی
Typography

در چند بخش اخیر این ستون به معرفی کتاب‏های در باره شاعران دیار ترشیز پرداختیم. در این شماره تصمیم آن بود که مطلبی در باره شهاب ترشیزی ارائه مطلب شود. با کمال تعجب متوجه شدیم در باره این شاعر مشهور عهد نادری و قاجار اثری در ایران در قالب کتاب چاپ نشده است.

البته دو تصحیح از دیوان ایشان یکی در نیمه دوم دهه پنجاه توسط حسن سلیمی نمین و در نیمه دوم دهه شصت توسط شادروان محمد قهرمان، انجام شده است. اولی یک پایان‏نامه دکتراست که هنوز منتشر نشده است.

دومی مهیای چاپ بود و در زمان حیات استاد قهرمان برای اخذ مجوز به نهاد مربوطه ارسال شد. ممیزان کتاب از استاد خواستند بخش هجویات این دیوان حذف شود، استاد نپذیرفتند و این کتاب در زمان حیات ایشان و بعد از مماتشان منتشر نشد که نشد. در برخی نشریات هم مطالبی در باره شهاب ارائه شده است که بیشتر گرته‏برداری از تحقیقات استاد محیط طباطبایی و استاد محمد قهرمان است. با این همه در برخی از دانشگاه‏ها شاهد اشاراتی به  شهاب بیشتر در حوزه هجوسرایی یا منظومه‏نگاری هستیم.

در مطالعاتی که برای نگارش این قسمت از ستون «کتاب‏شناخت» شد به نکته جالبی برخوردیم، در شبه قاره هند به طور اعم و در افغانستان به طور اخص این شاعر ترشیزی با عنوان «شهاب ترشیزی هروی» یاد می‏کنند. جالبتر آن که این کتاب در افغانستان به حدی مشهور است که خوشنویسان و کاتبان برای بیان قدرت هنر خود اقدام به نگارش دیوان شهاب می‏کنند. نکته جالب دیگر آن که دیوان شهاب در سال 1392 هجری شمسی در کابل منتشر شده است. در این شماره به معرفی این کتاب می‏پردازیم.

قبل از اشارت به این کتاب لازم است که بدانید؛ میرزا عبدالله خان شهاب ترشیزی منجم، شاعر، خطاط و نقاش به روایتی در سال ۱۱۶0ه.ق مطابق ۱۷۷۴ م. و به روایت‏های دیگری در سال‏های ۱۱۶۵ ه.ق و یا ۱۱۶۷ ه.ق در روستای شفیع آباد ناحیۀ بردسکن از توابع ترشیز متولد شد. پدر وی حبیب الله نام داشت و به علت جایگاه اجتماعی به حبیب خان مشهور بود. وی از یک خانوادۀ سرشناس ترشیز بود. تذكره نويسان وي را شيرين كلام، خوش طبع، استاد، فصيح، بليغ، آگاه به كمالات صوري و معنوي معرفي كرده‏اند.

علیرغم حضورش در دربار شاهان سنی مذهب هرات، مدح ائمه اطهار(ع) و پیامبر اکرم (ص) در شعر او مشهود است. در زمان اقامت او در ترشیز، شاهرخ خان نوه نادر شاه افشار حاکم خراسان و عبدالعلی خان میش مست، از سرداران نادرشاه  و پس از او پسرش مصطفی قلی، خان‏های ترشیز بودند. خان میش مست در ترشیز اختلافاتی با  شهاب و پدرش یعنی حبیب‏ خان بر سر یک سری از املاک و موقوفات داشت که در نهایت،  عبدالعلی خان آن املاک و موقوفات را تصرف کرد.

 این زمانی است که میرزا عبدالله خان شهاب به شهرت شاعری رسیده است، او در پی غضب خان ترشیز خود را به هرات نزد شاه محمود رساند. او در هجویاتش به مشکلاتش در دوران حضور در ترشیز اشاره و اشخاصی نظیر خان میش مست و قاضی ترشیز را هجو کرده است.

وی حدود سال 1189 ه.ق هرات را به قصد سفر ترک و به شیراز و بعد از مدتی به شهرهای کاشان و یزد و اصفهان و تهران نیز سفر می‏کند. سفر او چندین سال طول می‏کشد. شهاب در اوایل منظومه خسرو و شیرین اشاره می‏کند که پنج سال است در سفر است. در حدود سال 1194 ه.ق به زیارت عتبات عالیات سفر می‏رود. وی در حدود سال‏های 1198  تا 1202 ه.ق به ترشیز بازگشت. این مهم با توجه به اشعاری که در دیوان وی در باره بنای قلعه سلطانیه در آن سال و تعمیر مزار سید حمزه(ع) ]باغمزار[ و همچنین  عدم حضور عبدالعلی خان میش مست در ترشیز به جهت سفر به حج محتمل به نظر می‏رسد.

شهاب ترشیزی در سال 1202 ه.ق به هرات رفته و در دربار شاه محمود درانى  رتبه خانی؛ منجم باشی و ملک الشعرایی را حسب لیاقت‏هایش به دست می‏آورد. او در سال ۱۲0۶ ه.ق مطابق ۱۷۹۱ م، به دستور شاه محمود به گردآوری اشعار پراکنده و تدوین دیوان اشعارش مشتمل بر؛ مدایح، مقطعات، هزلیات و هجویات می‏پردازد. برخی نظیر شادروان محیط طباطبایی و دائره المعارف آریانا  معتقدند  شهاب ترشیزی در سال 1209 ه.ق پس از سفر به عتبات عالیات در تربت حیدریه سکنی می‏گزیند و در کسوت تصوف  تا پایان عمر در آنجا زیست می‏کند.

شادروان محمد قهرمان این نظر را با توجه به مدح‏های بعدی شهاب ترشیزی رد می‏کند. در هر حال شهاب ترشیزی پایان عمرش را در دستگاه اسحاق خان قرايي حاكم تربت حیدریه و پسران وي سپری کرد و سرانجام در سال 1216هجري ه.ق درگذشت. نسخه‏های خطی از دیوان وی در افغانستان و ایران وجود دارد. وی ضمن مدح درباریان در هجو گفتن نیز قدرت و مهارتى عجيب داشت. به نحوی که او را از هجویه‏سرایان مشهور ادبیات فارسی می‏دانند.

کلیات وی شامل دیوان اشعار، مثنوی خسرو و شیرین، مثنوی یوسف و زلیخا، بهرام نامه، کتاب تذکرة الشعرا، کتاب عقد گهر در نجوم و رسالۀ موسوم به مراد نامه در ذکر وقایع امور دولت علیمردان خان زند بود که همۀ این آثار گویا منظوم بوده که قسمت زیاد آن از بین رفته است. آثار منثور وی عبارت است از: تذکرة الوزراء و تاریخ مجدد ولایات. این دو اثر در وقت تدوین دیوانش هنوز تکمیل نشده بود. با عنایت به مطالب ارائه شده به معرفی  دیوان چاپ شده وی در کابل پایتخت افغانستان می‏پردازیم.

دیوان عبدالله شهاب ترشیزی به کوشش همایون باختریانی در سال 1392 به همت انتشارات کتب بیهقی در شهر کابل منتشر شده است. در دوران شهاب شاهد رخوت حکومت فرزند نادر افشار در خراسان از یک سو و اعلام حکومت خاندان سدوزایان به راهبری احمد خان درانی (ابدالی) در هرات و پیرامون آن هستیم. احمد خان را بانی کشور فعلی افغانستان می‏دانند. در این دوران  احمد خان که سرداری از سرداران نادر افشار محسوب می‏شد، با اعلام استقلال خود را شاه خواند و حتی توانست در لشکرکشی‏هایش فرزند نادر را به تبعیت از خود وادارد.

  احمدشاه درانی در فرمانی که در تاریخ ۱۶ شوال ۱۱۶۷ ه.ق مطابق ۱۷۵۳م،  توسط او صادر شده آرزو کرده است تا به یاری خداوند سراسر ایران را به زیر فرمان خود آورد. سپاه احمدشاه درانی پس از تصرف هرات به‌سوی مشهد روانه شده و آن شهر را بدون زد و خورد تصرف کرد، اما به احترام نادرشاه تصمیم گرفت خراسان را برای شاهرخ باقی بگذارد، مشروط بر این که او توافق افغا‏ن‏ها را تصدیق کند. شاهرخ قبول کرد و سکه به نام احمدشاه زد و دستور داد در مساجد خطبه به نام او خواندند.

احمدشاه یکبار دیگر در سال ۱۷۵۱ م. (۱۱۶۴ه.ق) به خراسان آمد و این بار نیشابور و تربت جام و باخرز و خواف و ترشیز را هم تصرف کرد. بار سوم در سال ۱۷۶۹ م. (۱۱۸۳ ه‍. ق) وقتی نصرالله میرزا فرزند شاهرخ علم طغیان برافراشت و به دربار کریم خان زند پناهنده شد، احمد شاه در رأس یک سپاه بیست هزار نفری به مشهد آمد و توانست علیمردان‌خان حاکم تون و طبس را که طرفدار شاهزاده یاغی بود شکست دهد. غرض آن که کشور افغانستان در تاریخ ادبیات خود از شهاب ترشیزی به عنوان یک هروی یاد می‏کند.

در این دوره است که شاهدیم شهاب خاندان سدوزایان را مدح و همزمان خان‏های ترشیز و قاضی این بلاد را هجو می‏کند. حتی در منابع ادبیات فارسی دری افغانستان درج شده است که پدر شهاب «به حیث صاحب منصب نظامی مدت سی سال در خدمت احمد شاۀ درانی در هرات قرار داشت». این نکته بیان تعلق خاطر عزیزان افاغنه به این شاعر به زعم آنان ترشیزی هروی است. الغرض در منابع افغانستان آمده است؛ «دیوان میرزا عبدالله خان شهاب ترشیزی هروی« با قطع و صحافت زیبای در پنج صد و بیست صفحه به کوشش محترم همایون باختریانی از طرف موسسۀ بیهقی در کابل از چاپ برآمد».

در منابع افغانی آمده است؛ «ترشیز که اکنون بنام کاشمر یاد می‏گردد تا دور دوم پادشاهی شاه محمود درانی پسر تیمورشاۀ درانی از توابع هرات و مربوط به افغانستان بود. در عهد فتور دولت شاه محمود درانی، سلطنت قاجاریۀ پارس، ترشیز و بعضی از قسمت‏های دیگر هرات را اشغال و به دولت فارس ملحق نمود که تا امروز در دست ایرانی‏ها باقی مانده است.» این نکته در نوع خود جالب است و به نظر نگارنده این سطور بهانه‏ای برای یک پژوهش تاریخی در باره این برهه از تاریخ ترشیز است. کاش کمیسیون پژوهشی شورای شهر و یا مراکز آموزش عالی دیارمان این مهم را وجه همت خود می‏کردند.

در منابع کشور افغانستان از نسخه نفیسی به قلم فیض محمد کاتب (متولد1241، متوفی 1309 هجری شمسی)  معروف به کاتب هزاره، خطاط و مورخ دربار امیرعبدالرحمن خان یاد شده است. وجود این نسخه نفیس بیانگر تعلق خاطر خوشنویسان مشهور افغانستان به دیوان شهاب برای مشق خط و هنرنمایی است. همایون باختریانی این نسخه را مدنظر داشته است.  کلیات شهاب بنا به نقل منابع بالغ بر بیست هزار بیت بوده است که بیش از ده هزار بیت آن بر اساس نسخ موجود قابل بررسی است.

در دیوان منتشره در کابل فقط شاهد گردآوری پنج هزار بیت هستیم. امید روزی شاهد انتشار نسخه تصحیح شده شادروان محمد قهرمان بطور کامل باشیم. تز دکترای حسن سلیمی نمین هم یقین قابلیت انتشار را دارد. گویا همایون باختریانی خود نسخه‏ای خطی از دیوان شهاب را داشته است. گویا او نیز بسان ما همواره در جستجوی پیدا کردن نسخۀ چاپی دیوان شهاب ترشیزی بود. عاقبت متقاعد گردید که به جز چند یادآوری مختصر در افغانستان و ایران و نیز چاپ چند سروده از این شاعر بزرگ در کتاب مجمع الفصحا، رضا قلی خان در ایران، دیگر کاری چاپ شده نیست.

همایون باختریانی باور دارد که؛« شهاب ترشیزی به خانوادۀ بزرگ زبان و ادب فارسی دَری افغانستان تعلق می‏گیرد و دیوان وی سرآغاز سبک بازگشت ادبی در افغانستان آن روز را نوید می دهد، لذا در صدد برآمده و تصمیم گرفته است تا دیوان موصوف را جهت چاپ و نشر آماده سازد که در این مورد با مقامات وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان در تماس شده و توانسته آن مقام را قناعت دهد که به به چاپ و نشر دیوان مذکور به تیراژ پنج صد جلد موافقت کردند.

 همایون باختریانی در مقدمۀ این دیوان نگاشته است:«شهاب ترشیزی در هجو سرایی دست بالا و قدرت عجیبی داشت. گرچه هجای رکیکۀ او تابو و ممنوع روزگار ماست؛ اما روی چند دلیلی خواستیم این اسرار مگو را نیز به رسم امانت داری به خوانندگان تسلیم دهیم». آرزومندیم روزی دیوان تصحیح شده شادروان محمد قهرمان به زیور طبع آراسته شود. امید شاهد اهتمام محققان و پژوهشگران دیار ترشیز برای معرفی این شخصیت موثر ادبیات فارسی از دوران زندیه تا اوایل قاجار کاری کارستان بکنند.

در شهر کاشمر خیابانی به نام این چهره ادبی قرن یازدهم وجود دارد. کاش سردیسی از این شاعر در دو سوی این خیابان هم نصب شود. کاش اهالی روستای کهن شفیع‏آباد نیز در ورودی روستایشان اشارتی به این افتخارشان بکنند. شبی مانده به یلدای امسال شنیدیم که یک موسسه فرهنگی با کمک برخی از نهادهای فرهنگی مراسمی در باره طنز را در رده استانی به مناسبت  شب یلدا در یکی از رستوران‏های سنتی برگزار کرد. شاه‏بیت مراسم اشارت به شهاب ترشیزی است. این حرکت در نوع خود ستودنی است.

با این همه باید به مبتکران این قبیل مراسم تاکید کرد شهاب ترشیزی هجوسراست نه طنز پرداز. کاش اصحاب فرهنگ به این قبیل ظرائف در برنامه‏هایشان دقت کنند. کاش روزی روزگاری شاهد بررسی آثار این شاه باشیم. این بررسی در شناخت حکومت خاندان میش مست در ترشیز موثر است. در آثار شاعران قدیم ترشیز کمتر اشاراتی به این دیار می‏بینیم ولی در اشعار شهاب ترشیزی اشارات نابی به ترشیز در دوران شهاب شده است. الغرض امید شاهد نشر دیوان کامل شهاب ترشیزی در ایران باشیم.

در ایران در کتابخانه ملک و کتابخانه مجلس شورای اسلامی نسخی از دیوان و آثار شهاب ترشیزی موجود است که یقین مورد توجه شادروان محمد قهرمان و حسین سلیمی نمین قرار داشته است. امید تصاویری از این نسخ آذین کتابخانه‏های عمومی شهر و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی و موسسات فرهنگی و مراکز آموزش عالی و سایر جاهای فرهنگی شهر و شهرستان شود. همین کار را کاش برای نسخ خطی سایر شاعران متاخر و متقدم شاهد باشیم. کاش فرهنگیان اهل سیاست کمی حواسشان به این موارد باشد.

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0

کاربرانی که در این گفتگو شرکت کرده اند

در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.