پدیده چراغ گاز و شرحی بر آن

تحلیلی
Typography

حمیدرضا بی تقصیر

تا حالا اصطلاح «گَس لایت» را شنیده‏اید؟ نگارنده تا همین چند روز قبل اطلاعی از این تعبیر نداشت. اتفاقی در یک کافه با این واژه آشنا شدم. دوستی گفت که دوستش برایش در اینستاگرام مطلبی در باره این اصطلاح فرستاده است.

برداشت او این بود که برخی در برخورد با اطرافیان به‏گونه‏ای رفتار می‏کنند که بتوانند روابطشان را در گذشته و حالا برابر میلشان مدیریت کنند. به فرد موردنظرشان با انواع استدلال‏های اینگونه القاء می‏کنند که آنها بهتر از ایشان مسایل را می‏فهمند. برداشت دوستم برایم جالب بود. وقتی به منزل رسیدم به ساحت حضرت گوگل پناه بردم. با چند دوست روانشناس تماس گرفتم و متوجه شدم این اصطلاح دنیایی خاص خود دارد.

اصطلاح  «Gaslight» یا «چراغ گاز» برگرفته از نمایش‌نامه‌ای به همین نام از پاتریک همیلتون نمایشنامه‌نویس برجسته بریتانیایی است. این نمایشنامه در سال ۱۹۳۸ توسط نوشته‌ شده است. به نظر می‌رسد که ایده‌ اصلی این نمایشنامه از یک قصه فرانسوی قرن هفدهمی به نام ریش آبی اقتباس شده باشد. چراغ‌ گاز داستان شوهری است که در راستای نقشه‌ مجرمانه‌ای که در سر دارد، می‌خواهد همسرش را روان‌پریش جلوه دهد. او برای این‌که به همسرش بقبولاند که روانی شده است، نور چراغ‌های گاز، خانه را دست‌کاری می‌کند و بعد هنگامی‌که همسرش به کم‌ و زیاد شدن نور چراغ‌های گاز خانه اشاره می‌کند، مرد ادراک او را به پرسش می‌کشد.

مرد طوری وانمود می‌کند که انگار این اتفاق هرگز رخ نداده است. دست‌کاری کردن در وقایع، زن را به این سمت سوق می‌دهد که واقعاً به دیوانه شدن خود باور پیدا کند. دو فیلم سینمایی در سال‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۴۴ با اقتباس از این نمایش‌نامه‌ ساخته شده است. چراغ‌ گاز امروزه به عنوان یکی از مسائل مورد بررسی در حوزه روانشناسی است.اگر این اتفاق که شکلی عمدی دارد به شکل پیوسته‌ای از سوی فردی دیگر رخ بدهد، انسان به تمام دیده‌ها، شنیده‌ها، باورها و اعتقادهای خود شک می‌کند و این می‌تواند به درون فرد رسوخ کند. شما شک می‌کنید که کار درست چیست؟ و اصلاً دارید چه می‌کنید؟ شما کم کم اعتماد به نفس‌تان را از دست می‌دهید.

چراغ گاز نوعی از سوء استفاده‌ روانی است، که در آن یک شخص یا یک مجموعه سعی می‌کند با مشکوک ساختن دیگران در مورد سلامت روانی خود، به آنها غلبه پیدا کند. چراغ گاز تنها مختص مردان نیست، و زنان هم می‌توانند به این نحو به آزار و اذیت دیگران بپردازند. معتقدان به سبک چراغ گاز که اغلب دروغ‌گوهای بسیار خوبی هستند، به طور مداوم اعمال خبیثانه‌ خود را انکار می‌کنند. برای مثال، ممکن است در زندگی مشترک، یکی از زوج‌ها به شکل کاملاً باورپذیر رفتار خشونت‌آمیز و پرخاشگرانه‌ خود را با همسرش انکار نموده، و یا همسرش را متقاعد کند که او مستحق چنین رفتاری بوده و یا این که از چنین رفتاری لذت می‌برده است.

قربانیان پدیده چراغ گاز به تدریج انتظارات خود را از اطرافیان‌شان کم کرده، و خیال می‌کنند که شایستگی برخورداری از رفتار محبت‌آمیز را ندارند. روش‌های القای اثر چراغ گاز به قدری هوشمندانه طراحی شده است که اغلب قربانیان متوجه آن نمی‌شوند. قربانی پدیده چراغ گاز احساس می‌کند نسبت به گذشته بیشتر به خود مشکوک است. فکر می‌کند نسبت به گذشته حساس‌تر شده، و این حساسیت زیاده از حد بوده است. احساس سردرگمی داشته و فکر می‌کند از سلامت روانی کامل برخوردار نیست. دائماً فکر می‌کند که باید از دوست (یا همسر) خود عذرخواهی کند.

قربانی این پدیده؛ نمی‌داند چرا با وجود داشتن تمام دل‌خوشی‌ها در زندگی‌اش، باز هم احساس خوش‌حالی نمی‌کند. احساس می‌کند باید تک‌تک رفتارهای دوست (یا همسر) خود را برای بقیه توجیه کند. جزئیات مربوط به رفتار دوست (یا همسر) خود را از بقیه مخفی می‌سازد. می‌داند که یک جای کار اشکال دارد، اما دقیقاً از آن مطمئن نیست. در تصمیم‌گیری‌های ساده به چالش کشیده می‌شود. دائماً احساس می‌کند که باید انسان بهتری باشد. اغلب احساس غم و ناامیدی دارد. فکر می‌کند که لیاقت دوست (یا همسر) خود را ندارد. این علائم و نشانه‌ها منحصراً به پدیده چراغ گاز مربوط نیست، مشورت با یک روان‌پزشک همیشه توصیه می‏شود.

اگر فرد متوجه شود که تا کنون قربانی پدیده چراغ گاز بوده است، می‌تواند به سرعت دست به کار شده و خود را از آثار ویرانگر آن رها سازد. یکی از مهم‌ترین قدم‌ها در بازتوانی، برقراری مجدد رابطه‌های از دست رفته با دوستان قدیمی است. اعمال پدیده چراغ گاز می‏تواند کاملاً به صورت ناخودآگاه رخ بدهد. بنابراین لزوماً فردی که آن را بر دیگری اعمال می‏کند از کار خود آگاه نیست. این فرد لزوماً فردی نیست که قصد آزار یا اعمال خشونت دارد. بنابراین اعمال شدن آن دلیل بر این نیست که فرد اعمال کننده قربانی را دوست ندارد و یا می‏خواهد او را تحقیر کند و یا عمداً مورد خشونت قرار دارد.

این پدیده می‏تواند از جانب نزدیک‏ترین افراد به قربانی اعمال شود. برخی از این پدیده با عنوان خشونت روانی پنهان یاد می‏کنند. برخی هم آن را تعبیر به سواستفاده احساسی یا عاطفی می‏کنند. آن چه اهمیت دارد این است که فرایند به پرسش کشیده شدن تجربیات، ادراک و حافظه در فردی که قربانی است، پایان یابد و اعتماد به خود جایگزین اتکا کردن بر ادراکات و برداشت های دیگران شود. پدیده چراغ گاز را می‏توان به عنوان بهترین نمونه ابزار شستشوی مغزی مورد توجه قرار داد.  توصیه می‏شود هر چقدر در معرض این پدیده قرار بگیرید، آسیب‏هایی که می‏بینید بیشتر خواهد بود.

تنها راه حل این است که این رابطه سمی را در اسرع وقت ترک کنید. علی رغم آنچه شما در حال حاضر احساس می‏کنید، مشکل شما با سوء استفاده متقابل حل نخواهد شد. بد نیست؛ به آنچه که برای شما اتفاق افتاده اعتراف کرده و آنها را قبول کنید. در این جور مواقع به یک دوست نزدیک یا عضوی از خانواده احتیاج دارید. به یک مشاوره حرفه ای مانند مشاوره ازدواج یا روانشناس نیاز دارید. وقتی احساس کردید قوی شده‌اید، به دنبال وکیل و مشاوره قانونی باشید. امید این پدیده در پیرامون ما و در زندگی ما رخ ندهد. بد نیست بدانید این پدیده در عرصه ارتباطات جمعی و در میان رسانه‏ها هم جاری و ساری است.

رسانه‏ها این پدیده را تبدیل به تکنیکی برای مهندسی افکار عمومی کرده‏اند. از آن به عنوان شکلی از کنترل انتشار اطلاعات بین مردم، با کنترل سیاسی، یا کنترل ادراک عموم بهره می‏برند، تا اینکه شرایط مساعد را برای جهت دهی به حمایت از دستور کار معینی، مهیا کنند. در واقع یک ابزار روانی جمعی است که به شکل نیمه دروغ و نیمه واقعیت، به هدف نفوذ به اطلاعات و دیتای حقیقی به شکلی که طرح و تصویر کلی را مبهم و آلوده کند، طراحی می‏شود. الغرض حواسمان به پدیده چراغ گاز یا همان اصطلاح گَس لایت در اطرافمان باشد. حواسمان هم باشد که از این پدیده در ارتباطاتمان استفاده نکنیم.

 

 

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.