تنها ساباط کاشمر رها در هیاهوی مدرنیته

تحلیلی
Typography

در ترشیز قدیم برابر اقوال معمرین بخشی از كوچه‏های شهر مسقف بودند. به این كوچه‏های مسقف ساباط (سابات) گفته می‏شود. ساباط در زبان فارسی دارای ریشه‏ای كهن است. بخش اول آن «سا» به معنای آسایش و بخش دوم آن «باط» نمودار ساختمان، آبادی و عمارت است

كه این نوع معماری خاص مناطق آب و هوای گرمسیر و كویری است تا با انداختن سایه و ایجاد مسیری خُنك برای رهگذران، آنها را از شدت تابش نور خورشید و گرما در این معابر محافظت كند. در خیابان امام در کوچه امام یک تنها ساباط کاشمر دیده می‏شود. در برخی از روستاها نظیر فدافن هم ساباط دیده می‏شود.

در فرهنگ معين سابات (ساباط) چنين معني شده است:"دالان، راهرو سرپوشيده، پوشش بالاي راهگذر، سقفي كه در زيرآن معبر ورود به خان و سرا مي باشد." ممكن است در شهرسازي جديد سابات ديگر آن چنان جايگاهي نداشته باشد، حال آن که ساباط‏ نه تنها حجمي بيكار نيست، بلكه دانشي فراموش شده است. ساباط یک فضیلت فراموش شده در دوران مدرن شهرسازی است. ساباط یک سازه ملی است. ساباط‏‏ها به گونه‏ای استقرار پیدا كرده‏اند تا انسان پیاده در مسیر حركت خود در یك توالی مناسب در فضای سایه قرار گیرد.

ساباط، بادگیر، آب انبار و ... هر کدام از عناصری که در بافت تاریخی می‏بینیم از خصوصیات و ویژگی‏های خاص معماری مناطق گرم وخشک هستند، این عناصر هستند که نشان می‏دهند در دوره‏های مختلف پیش از بوجود آمدن تکنولوژی مردم به چه صورت خودشان را با شرایط آب و هوایی منطقه سازگار می‏کردند. این عناصر در کنار همدیگر به بافت تاریخی ما هویت می‏بخشند.یکی از موارد استفاده ساباط‏‏ها ، این بوده که محل‏های گذر را از گرما و نزولات جوی در امان نگه می‏داشتند،

ساباط‏ها از لحاظ نوع سقف به دو گونه تقسیم می‏شوند؛ یك گونه آن دارای سقف مسطح بوده و از تیرهای چوبی و حصیر برای نگهداری وزن و سقف آن استفاده می‏شود و نوع دیگر ساباط‏هایی است كه دارای طاق هستند. این ساباط ها با توجه به مسائل استاتیكی بخوبی می‏توانستند وزن سقف را هر قدر هم سنگین بود به ستون‏ها، دیوارها و سپس به زمین منتقل كنند. روش آجرچینی این سقف ها اغلب به صورت رومی انجام می‏شد. برخی ساباط‏ها روي سقفشان كاربري مسكوني داشته‏اند و معمولاً اتاق با يك يا دو در بازشو و داراي چشم اندازي مناسب به كوچه بوده است.

وجود یک ساباط در یک محله یا کوچه باعث افزایش حس همسایگی و همبستگی محله‏ای می‏شد. این سازه به دلیل نیمه پوشیده بودن در تابستان به پدید آمدن كوران هوا  کمک می‏کرد. لذا هوای درون ساباط از بیرون آن خنك‏تر بود. ساباط‏ها مایه یكپارچگی و استواری خانه‏های كنارشان بودند و به آنها در پایداری در برابر نیروهای پدید آمده از فشار سازه كمك می كردند. معمولاًپشت‏بام ساباط‏ها مورد استفاده واحدهای همجوار قرار می‏گرفت. در گذشته ساباط‏ محلي براي تجمع ساكنين محله به‏شمار مي‏آمد و همين تجمعات سبب آگاهي افراد محله از احوالات هم و پي بردن به مشكلات يكديگر و در نتيجه کمک به حل گرفتاري‏ها بود.

گردش و جریان هوا در این ساباط‏ها وخنکای هوا عاملی بود تا کودکان ، نوجوانان ، میانسالان و سالمندان از اصناف و گروه‏های متفاوت ،ساعاتی درکنار هم جمع شوند و یک اجتماع انسانی با کارکردهای مختلف را تشکیل دهند. هسته مرکزی و مشتری‏های اصلی و دائمی این ساباط‏ها تقریباً ثابت بود و به جرات می‏توان گفت این پاتوق های تابستانی یک تشکل غیررسمی بود که حتی رئیس و معاون و منشی و عضو و ...را می‏توانستی برای آن تصورکنی! عده‏ای هم به عنوان عضو علی البدل متغیر بودند.

ساباط‏ها کارکردهای متعدد ومتنوعی داشت و تمامی مسایل شهر و آبادی اعم از مسائل سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی ، خانوادگی ، اقتصادی و دینی در این اجتماعات مورد بحث و بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می‏گرفت. ساباط‏ها کارکرد آموزشی نیزداشت و مهمترین محل انتقال اطلاعات، دسترسی به جدیدترین خبرها و عمومی‏ترین پایگاه اموزشی و انتقال آداب و رسوم و فرهنگ و نقل فرهنگ عامیانه بود .ساباط‏ها زیباترین جلوگاه غم وشادی ،دعواها ، مشکلات ، معضلات اجتماعی و مشارکت‏های محلی بود .

بسیاری از اتفاقات تلخ و شیرین این اجتماعات در سینه نوجوانان دیروز و پا سن گذاشتگان امروز بایگانی شده است که نقل آن می‏تواند از فراموش شدن آنها جلوگیری کند. ساباط‏ها کارکرد بنگاه‏های معاملاتی امروزی را نیز داشت بسیاری از معاملات در این ساباط‏ها انجام می‏گرفت و قولنامه‏های نانوشته در ذهن اهالی ثبت می‏شد. ساباط نوعی شورای مشورتی هم بود. ساباط‏ها مطب پزشکان درس ناخوانده روستا بود اگر فردی دراین اجتماع اظهار بیماری می‏کرد نسخه‏های متنوع و متفاوتی را از خاله‏باجی‏ها و علاقمندان طب سنتی دریافت می‏کرد. پیله‏وران و فروشندگان دوره‏گرد در سایه‏سار ساباط محصولاتشان را عرضه می‏کردند.

در هر حال تنها ساباط کاشمر در هیاهوی بازارچه و دستفروش‏های کوچه امام یک همچنان پابرجاست. نمی‏دانیم دفتر نمایندگی میراث فرهنگی آن را ثبت کرده است و برای نگهداری‏اش برنامه‏ای دارد یا نه؟ در هر این سازه در مکانی پرتردد قرار دارد. عوامل فرسایشی بقای آن را تهدید می‏کنند شایسته است این اثر به عنوان بخشی از هویت کاشمر فعلی و نمادی از ترشیز قدیم حفظ شود. کاش شناسنامه این اثر در تابلوی نوشته می‏شد و بر دیواره ساباط نصب می‏شد تا عابران با اهمیت آن آشنا شوند. کاش مراقب این فضیلت فراموش ناشدنی دیارمان باشیم

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.