نظری گذرا بر آیین چراغ برات در کاشمر

اخبار ترشیز
Typography

کاشمریان نیز بسان خراسانیان و اهالی کویر شرق کشور هر سال از 12 تا 14 شعبان با برگزاری مراسم مذهبی ویژه‌ای با عنوان «برات» یاد از اموات را گرامی داشته و به یاد مردگان خیرات می‌کنند.‏ براساس اعتقادات مردم در این سه شبانه روز مردگان آزاد هستند، زندگان با احسان برای آنها تلاش می‌کنند تا برات آزادی آنان را از آتش جهنم سبک کنند و آزادی خود را نیز از آتش جهنم خواستار می‌شوند.‏ اعتقاد اغلب مردم بر این است که در این ایام سرنوشت رقم می‌خورد. چراغ برات آیین همنشینی کاشمری‏ها با مردگان در آستانه نیمه شعبان است. مردم برای مردگان خویش با خواندن دعا و فاتحه و پخش شیرینی طلب آزادی و دعای خیر می‏کنند.‏

تقویت صله رحم و احوال پرسی از مزایای اجرای آیین برات است. در ایام چراغ برات در قبرستان​های شهرستان خبری از غربت و دلتنگی همیشگی نیست. شور زندگی غوغا می​کند. شمع​ها و چراغ​های روشن، روشنای زندگی را از شهرها و روستاها به قبرستان​ها کشانده و وجود و پخش انواع خوراکی از میوه​های گوناگون فصلی گرفته تا انواع شربت و شیرینی​ و شکلات و نان​های محلی، در کنار شادی و غوغای کودکانی که تماشای خوراکی​های رنگارنگ، از خود بی‏خودشان کرده است، تصور حضور در قبرستان را از بین می​برد. هر یک از سه روز ایام «چراغ برات» نام و نشانی دارد.

برات غریبان، برات اسرا، برات مسافران، برات زنده‌ها و برات مرده‌ها از عناوینی است که برای این سه روز در نقاط مختلف خراسان استفاده می‌شود که از این میان برات مرده‌ها در چهاردهم شعبان با شور و حال خاصی برگزار می‌شود. روز دوازدهم به برات اسیران و غربا و روز سیزدهم شعبان به برات زنده‌ها شهرت دارد. مردم در این روز به شکرانه نعمت سلامتی به پخش شیرینی و شکلات می‌پردازند. نام شعبان هشتمین ماه قمری از ریشه «شعب» گرفته شده که هم بر جدایی و افتراق و هم برای فراهم آمدن و اجتماع دلالت دارد. کلمه «شَعْب»  به معنی امت و قوم نیز از همین ریشه گرفته شده است.

«برات نوشته‌ای است که بدان، دولت بر خزانه یا حکّام، حوالة وجهی دهد». (فرهنگ معین). شب برات را «لیلـة الصَّک» نیز گفته‌اند. صکّ، معرّب چک فارسی و مترادف با برات است، آن روز چهاردهم و در واقع شب پانزدهم شعبان است. نیمه شعبان در فرهنگ‏نامه‏ها و متون کهن «شب برات» نامیده شده است. باور عامه این است که؛ خداوند در این شب «برات آزادی» از دوزخ را به بندگان خود می‏بخشد. ایرانیان از دیرباز برای رفتگان خود احترام خاصی قایل بودند وسعی می‏كردند كه به نوعی روح آنان را از خود راضی نگه دارند. برهمین اساس مراسم گوناگونی داشتند. مراسم چراغ برات یكی از آنهاست.

مراسم شب‌های برات یا چراغ برات رسمی ایرانی اسلامی است. شواهدی هست كه نشان می‏دهد اصل این آیین برگفته از اعتقادات و رسوم ایران باستان است كه پس از اسلام و خاصه در دورانی كه نهضت شعوبیگری در ایران برای ایرانی كردن اسلام تلاش می‏كرد، رنگ و بوی اسلامی گرفت. ایرانیان مسلمان شده به خصوص در قرون سوم و چهارم هجری تلفیق شیرین و موفقی از باورهای ایرانیِ پیشین و اسلامیِ پسینِ خود ساختند، در همین راستا از بیش از هزار سال پیش در خراسان بزرگ، عید یا مراسم «لیلة البرات» یا «لیلة الصّک» در چهاردهم شعبان با همان رسوم و آئین ایرانی زرتشتی اما با توضیح و توجیه اسلامی برگزار می‏شد .

ابوریحان بیرونی در این باره می‏گوید: «سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم این ماه ایام البیض نام دارد و شب پانزدهم این ماه شبی بزرگ است و لیلة الصّک و لیلةالبرات نام دارد و عوام مردم بر این عقیده‏اند که صورت افرادی را که در آن سال قرار است بمیرند، خداوند در آن شب به ملک الموت نشان می‏دهد.» به نظر می‌رسد كه بعضی تشابهات و همخوانی‌های این ماه با برج اسفند ایرانی باعث شده تا آداب فروردگانی برج اسفند به ماه قمری شعبان افتاده و نام لیله‌البرات گرفته باشد .ماه شعبان كه تا پیش از لغو كبیسه به فرموده پیامبر اسلام(ص) تقریبا با ماه اسفند شمسی منطبق بوده است.

اگر حساسیت ایرانیان زرتشتی را نسبت به هر ماه و روز سال، از نظر رفتار دینی و اعتقادی، در نظر بگیریم و توجه داشته باشیم كه آنان عید مردگان را در سده‌های سوم و چهارم در برج هشتم سال یعنی آبان‌ماه برگزار می‌كرده‌اند، پذیرفتنی خواهد بود كه پس از اسلام آوردن هم باز متمایل باشند كه در ماه هشتم سال اسلامی قمری، یعنی شعبان، به برگزاری این مراسم بپردازند. اگر به اختلاط پیش از اسلام اعراب با ایرانیان و تاثیر پذیری بعض از قبایل عرب از فرهنگ و تمدن ایران توجه داشته باشیم، این مسئله كه باور و آیین فروردگانی ایرانی مربوط به ماه اسفند، پس از اسلام رنگ و بوی اسلامی گرفته غیر قابل قبول نمی نماید.

به اشارات سخنوران و شاعران، شب برات، نیمه شعبان، شب بیزاری و برائت، از آتش دوزخ و همچنین شب عبادت و به تعبیری «شب قدر» است .مولانا در دیوان «شمس» شب برات را شب قدر می‏داند؛(شب قدر است او، دریاب او را /  امان یابی چو برخوانی براتش). حافظ نیز شب قدر و شب برات را هنرمندانه با هم در آمیخته است؛( چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی / آن شب قدر که این تازه براتم دادند». اهالی شهرستان کاشمر در این سه روز اقدام به قرائت فاتحه، اقامه‌ نماز قضا به نیابت اموات و یا نماز مستحب و هدیه ثواب آن به اموات و هم چنین زیارت، صدقه، یا هر گونه خیرات دیگر برای اموات می‏کنند.

مهدي سيدي در کتاب «چراغ برات فروردگان باستان» می‏نویسد: «ایرانیان باستان معتقد بودند که روح درگذشتگان (فروهر) در روزهای ابتدایی سال در خانه هایشان حضور پیدا می کنند و شاهد زندگان هستند... سنت چراغ برات در خراسان قدمتی 1100 ساله دارد و سنتی ایرانی خراسانی است». آیین چراغ برات جلوه‏ای از فرهنگ یاریگری در کاشمر محسوب می‏شود. اصلی‏ترین كنش اهالی در شب‏های برات رفتن به گورستان‏ها و زیارت خاك مردگان و عزیزان رخت بسته از جهان است. گویی جلوه‏هایی از حیات و زندگی به دیار خاموشان منتقل شده است.

زیارت قبور و یاد مردگان و خیرات برای آنان به قدری جدی و همگانی و مرسوم است كه اگر كسی در این سه روز و سه شب به گورستان و زیارت خاك مردگان نزدیكِ خود نرود، متهم به بی‏وفایی و قهر از مردگان خویش می‏شود. اهالی تنها به خواندن فاتحه و كشیدن چند خط بر سنگ گورها اكتفا نمی‏كنند، بلكه دمی چند را به همراه دیگران بر گرد گور، كه اغلب فرش شده است، می‏نشینند و حسب فصل با آب، شربت، میوه، خرما و شیرینی و… پذیرایی می‏شوند. بیشتر مزارها و گورها حسب ذوق و سلیقه بازماندگانشان تزیین می‏شوند.

 کمیت و کیفیت چیدمان پیرامون هر گور رابطه مستقیم با حال و مكنت صاحب آن، و متناسب با تازگی یا كهنگی زمان درگذشت مرده می‏باشد. این تزئینات و چیدمان‏ها حال و هوایی دیدنی به هر آرامستان می‏دهد. سوای حضور در قبرستان‏ها و آرامستان‏ها، در سرا و منزل بازماندگان هر سفرکرده‏ای شاهد دایر بودن خیرات و مبرات هستیم. برخی غذای نذری، برخی شله زرد و حلوا و بعضاً نقل و خرما و شیرینی و ... توزیع می‏کنند. بهره‏مندان از این خیرات و مبرات با قرائت فاتحه برای مردگان آن سرا و منزل طلب مغفرت و رحمت می‏کنند.

همانطور که می‏دانیم؛ باور و اعتقاد عامه مردم در شب‏های برات بر این است كه ارواح درگذشتگان در آن ایام برات آزادی می‏یابند تا به هر كجا كه مایلند بروند و سیر و سیاحت كنند. به همین خاطر زندگان به خانه مردگان، كه همان گور ایشان است، می‏روند. زندگان شب‏ها در خانه خود انتظار ورود آنها را می‏كشند؛ و رفتارشان به گونه‏ای است كه انگار ارواح در آن شب با ایشان هم سفره و هم خانه‏اند. بانوان خانه‏دار و كدبانو چراغ خانه را زودتر از شب‏های دیگر روشن و دیرتر خاموش می‏كنند. در گذشته چراغ خانه در این ایام اصلاً خاموش نمی‏شد و حتی روز هم روشن بود.

اعتقاد بر این است كه در این ایام برات انسان نو می‏شود و به عبارتی سرنوشت او رقم می‏خورد. نقل است در گذشته‏ها برخی از اهالی در شب پانزدهم نیمه شعبان، اگر شب مهتابی باشد، به پشت بام رفته و در مهتاب ایستاده و به سایه خود نگاه نگریسته و در احوال خود و اطرافیان دقت کرده و برای باقی سال برنامه‏ریزی می‏کردند. اقشار مختلف به ویژه كسانی كه به تازگی عزیزی را از دست داده‌اند در ایام چراغ برات با حضور در مزار اموات ضمن درخواست آمرزش و زنده نگهداشتن یاد و خاطره درگذشتگان، آنان را در بركات میلاد یگانه منجی عالم بشریت حضرت مهدی شریك می‌سازند. 

نقل است در گذشته در بسیاری از آبادی‏های منطقه مراسم برات خوانی انجام می‏شد. در این مراسم تعدادی جوانان و نوجوانان در سطح محله و روستا و منازل اقارب و خویشان، به درب خانه افرادی كه به تازگی عزیزی را از دست داده‌اند، رفته و اشعاری را در یادآوری روز برات قرائت می‌كردند. اهالی خانه نیز از آنچه درخانه موجود بود مانند؛ خرما، شكلات، نقل و نبات، عناب و گردو به آنها داده، بدینوسیله از آنها تشكر می‌كردند. نقل است در گذشته‏های نه چندان دور در این مراسم حرمت‏ها خیلی مهم بود و همه سعی داشتند ابتداء بر سر مزار سادات و بزرگان حاضر شوند.

نقل است در گذشته‏ها حواس بزرگان هر آبادی و بزرگان محلات به افراد تهیدست بود. حواس ریش سفیدان و معتمدان به افرادی که بی‏بضاعت بودند و عزیزی از دست رفته داشتند و به علت مشکلات مالی روی رفتن به سر مزار عزیزشان را نداشتند، بود. به همین خاطر کاری شبیه گلریزان می‏کردند. اینان برای این قبیل خانواده‏ها تدارک مسایل ایام چراغ برات را می‏دیدند. یکی فرشی تامین می‏کرد و دیگری حواسش به تهیه مایحتاج پذیرای از فاتحه‏خوانان بود. در این مواقع به واقع بنی‏آدم اعضای یکدیگر بودند به همت نیک‏اندیشان هر محل و آبادی رنگ و معنایی معنوی می‏گرفت.

 نقل است در گذشته‏های نه چندان دور در نقاط مختلف شهرستان کاشمر، در آخرین ساعات چهاردهم شعبان، بعد از نماز مغرب و عشا، هر فرد به تعداد آرزوهای پاک و خالصانه‏اش ترکه‏ای از درختی پاک سرشت (انار و سپیدار، انگور) مهیا و در چهار گوشه پشت بام خانه‏اش نصب می‏کرد. بر انتهای هر ترکه تکه‏ای پنبه و یا پارچه‏ای پاک به نیت آرزوی مورد نظرش قرار داشت. سپس فرد به تنهایی یا در حضور خانواده نیت و آرزویش را بعد از حمد و ثنای خدا و صلوات بر نبی اکرم (ع) و طلب سلامتی برای امام زمان (عج) مطرح کرده و خدا را به حق ولی عصر (عج)قسم می‏دهد تا گره‏اش را بگشاید.

وجود این آیین در کاشمر از جلوه‏های قابل طرح در حوزه گردشگری است.  این سه روز منتهی به میلاد امام زمان(عج) فرصت مناسبی برای جذب گردشگران علاقه‏مند به آداب و رسوم ملی و مذهبی است. کاش دفتر نمایندگی میراث فرهنگی در دیارمان با همراهی شورای فرهنگ عمومی و نهادهای فرهنگی دیارمان ثبت و ضبط این آیین‏ها را وجه همت خود می‏کردند. این آیین قابلیت ثبت در آثار معنوی حوزه میراث فرهنگی را دارد. کاش کاری کارستان در این حوزه بشود. کاش اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی دیارمان هنرمندان حوزه فیلم و عکس و مستندسازی را دعوت به مطالعه و بررسی این رخداد قابل اعتنا می‏کرد.

آیین چراغ برات به طور بالقوه دارای سوژه‏های مطلوبی برای هنرمندان عکاس و فیلمساز و مستندساز است. کاش روزی روزگاری به همت مراکز آموزش عالی شهرستان و پشتکار محققان بومی ظرائف و دقایق این آیین در کلیت شهرستان کاشمر از کوه تا کویر به زیور طبع آراسته می‏شد و مجموعه‏ای به سامان به چاپ می‏رسید. کاش سلسله مصاحبه‏های با معمرین هر روستا و محله انجام می‏شد و تغییرات و تطور این آیین در گذر زمان ثبت می‏شد. گاهی زود دیر می‏شود. باید میراث امروز را به خوبی به نسل آتی منتقل کنیم. کاش‏های زیادی را می‏توان ردیف کرد. کاش در قضاوت آیندگان رو سفید باشیم.

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0

کاربرانی که در این گفتگو شرکت کرده اند

در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.