کاشمر و سیری در آفاق تعزیه و آیین ‏های محرم

اخبار ترشیز
Typography

حمیدرضا بی تقصیر

تعزیه، نوعی شبیه‏سازی، همانندانگاری، معادل‏سازی، همذات‏پنداری معنوی، ابراز همدلی و هم احساسی، به صورت عینی و مجسم و در قالب مجموعه‏ای از نمایش‏های جمعی است. تعزیه‏گردانان بر اساس جایگاه‏های تعیین‏ شده در چارچوب سناریویی از پیش طراحی شده،

نقش بازیگران اصلی را شبیه ‏سازی می‏کنند. تعزیه، نمایش عینی و اجرای مجسم این نقش‏های محول است. تعزیه، نمایشی است که بر عکس تئاتر، قبل از شروع نمایش، همه تماشاگرانش از مضمون، شخصیت‏ها، رخدادها و نتایج حاصل از آن، کاملاً آگاهند و احتمالاً به لحاظ معرفتی به هیچ چیز جدیدی نمی‏رسند.

نتیجه این بازیگری و تماشاگری، بیشتر در حوزه احساسات افراد منعکس می‏شود. با این وجود، افراد با انگیزه و اشتیاق وافر و وصف‏ناشدنی و نمایی عبادت‏گون، ساعت‏ها با چشمانی اشکبار این واقعه مکرر و دیرآشنا را به نظاره می‏نشینند و سرنوشت قهرمانان محبوب خویش و نتایج نهایی این کارزار همیشه برپا را رصد می‏کنند. تعزیه‏خوان، نقل تاریخی مذهبی به زبان و بیان شعر و موسیقی و به شیوه نقالی و نمایش وقایع مذهبی به صورتی قدسیانه و با حرکت‏هایی سنجیده و استوار و آگاه کردن مردم عامه از تاریخ وقایع کربلا را وظیف خود می‏داند.

مردم آن‏چه را که از وقایع کربلا در پای منبر روضه‏خوانان شنیده‏اند در پای سکوی تعزیه تعزیه‏خوانان به چشم می‏بینند و دریافت می‏کنند. تعزيه داراي جنبه هاي مذهبي، اجتماعي، سياسي ، فرهنگي، نمايشي، ادبي، فولکوريک، موسيقايي، روايي و فلسفي است. به تعبیر متخصصان ادبیات نمایشی و تعزیه شناسان بزرگ، تعزيه خواني جزيي از زندگي مردم ايران به شمار مي‏رود و نمي‏توان آن را ناديده انگاشت و بر آن خط بطلان کشيد. تعزیه در هر منطقه ایران‌ حال و هوايي‌ ويژه دارد.‌

 كاشمر‌ با داشتن‌ ده‏ها گروه‌ تعزيه، يكي از پايگاه‌‌هاي مهم این آیین ایرانی اسلامی كشور است. «شِبه‌‏خَني» اصطلاحي‌ است كه كاشمري‏ها‌ به جاي تعزيه‌ استفاده مي‌كنند.‌ در شبيه‌خواني‌ اخبار‌ و وقايع‌ با ظرافت‌ و دقايق‌ خاصي‌ همراه‌ با حركات‌ متناسب‌ براي تماشاگر مجسم‌ مي‌شود، به صورتي‌ كه تصورات‌ و آموخته‌هاي‌ تماشاگران‌ شبيه‌‌خواني‌ را درباره‌ حوادث‌ مذهبي‌، تداعي‌ شده و به نمايش‌ در مي‌آيد.شروع تعزیه در کاشمر در قالب‏های رایج به دوران قاجاریه بر می‏گردد.

گویا یکی از تعزیه خوانان تکیه دولت گذرش به ترشیز می افتد و ساکن این حوالی می‏شود. بافت مذهبی منطقه او را تشویق به عرضه هنرش می‏کند. مدتی بعد تعزیه خوانی در کاشمر طالبانی دلسوخته و شیدا می‏یابد و در نهایت در گذر زمان ترشیز به یکی از مراکز تعزیه خوانی استان و ایران تبدیل می‏شود. نزدیکی کاشمر به نیشابور و واقع شدن ترشیز در مسیر زاوه به بیهق و همسایگی با راه‏های مواصلاتی منتهی به مشهد مقدس باعث تعامل تعزیه خوانان این منطقه با سایر نقاط استان و در پی آن کشور شده است.

شبيه‌خواني‌ فرآيندي است كه مردم‌ را بر اعتقادات‌ مذهبي‌شان استوار مي‌كند و گرايش‌ و كشش آنان‌ را به سمت بعد‌ روحاني‌ شدت مي‌بخشد. انعكاس‌ استقبال‌ عامه مردم‌ از شبيه‌خواني‌ در كاشمر، در ادبيات‌ شفايي منطقه‌ هم ديده‌ مي‌شود.‌ از جمله بعضي‌ از اشعار و ويژگي‌هاي‌ بعضي‌ از نقش‏ها‌ و نظاير‌ آن‌ وارد فرهنگ‌ مردم شده‌ است.‌ اهالی براي اداي‌ مفهوم، « فلان‌ شخص‌ خشن‌ و سنگ‌دل‌ است‌» مي‌گويند:«مثل شمر مِمَنَه»! وقتي‌ مي‌خواهند‌ جاسوس‌ بودن شخصي را در جايي‌ توصيف‌ ‌كنند، مي‌گويند‌: «پسر‌ طوعه است»!

جنبه‌ تفنني‌ و تفريحي‌ اين مراسم‌ در روزهاي محرم‌، براي زنان‌ نيز در اين‌ ضرب‌المثل‌ پيدا‌ است كه : « محرم‌ آمد و عيد‌ زنان شد».متاسفانه هنوز در مورد جمع آوری نسخه های موجود در شهرستان  اقدام موثری به عمل نیامده است. هنوز آرشیوی از البسه و ادوات این آیین ملی- مذهبی تهیه نشده است. کسی به فکر موزه ای در این زمینه نیست. باید که آلبومی تصویری از این هنر تهیه نمود. باید که فیلم های مستند و داستانی از این هنر ساخت. متاسفانه کاری آکادمیک و به سامان را در این وادی شاهد نبوده ایم.

به آیین‏های وابسته به تعزیه مواردی چون ؛ تعزیه مضحکه، منقبت خوانی، قنبر خوانی، مداحی، مرثیه سرایی ، نخل گردانی، آیین های محرم و به خصوص عاشورا و تاسوعا را اضافه بفرمایید . آری کاشمر در حوزه مطالعات مربوط به آیین‏ها و مناسک مربوط به ماه محرم هنوز اندر خم یک کوچه است. در کاشمر کی متولی مباحث مربوط به محرم‏پژوهی است؟ لابد همه دفتر نمایندگی میراث فرهنگی در کاشمر را نشان خواهید داد. این دفتر تاکنون چند جزوه و مجموعه و آلبوم در باره محرم و تعزیه و شبیه‏خوانی و مجموعه آیین‏های این ماه تهیه و تنظیم کرده است؟

یک نکته مهم چرخش ماه محرم به عنوان یک ماه قمری در فصول هر سال شمسی است. این دفتر نمایندگی چه مطالعاتی در باره  این مهم داشته است؟ آیا در کاشمر جزوه‏ای در باره ماه محرم در نوروز یا در زمستان یا در تابستان و پاییز وجود دارد؟ شاید یکی بگوید اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان متولی این موضوع است. شاید هم بگویید شورای فرهنگ عمومی باید کاری کارستان در این حوزه از خود نشان بدهد. هنوز پیران تعزیه‏خوان و شبیه‏گردان در قید حیات هستند. هنوز نسخ تعزیه و نوحه‏های قدیمی در منطقه موجود است. کلی عکس و سند و مدرک در تکایا و هیئات مذهبی دارای قدمت بالای صد سال موجود است.

 به راحتی می‏توان یک مرکز پژوهشی برای محرم‏نگاری کاشمر بنیان نهاد. باید کمی همت کرد و از قالب‏های اداری و کاغذبازی‏های رایج خارج شد. این کار یک روحیه بسیجی و نظمی محکم می‏خواهد. روزگاری شورای اسلامی شهر کاشمر مجموعه‏ای موسوم به بنیاد ترشیز را  مورد حمایت قرار داده بود. فرهنگ عامه مردم کاشمر از علایق این بنیاد برای پژوهش بود. این مجموعه به هر دلیل تعطیل شد. کاش شاهد احیای آن باشیم. کاش مجموعه‏های اینچنینی در دیارمان بیشتر شوند.

پیشنهادات زیادی قابل طرح است. می‏توان مجموعه‏ای از سوی فرمانداری یا نماینده و یا حتی امام جمعه مامور این مهم شوند. یقین با کمی مطالعه و مصاحبه و کاووش در اسناد تکایا و هیئات مذهبی و حتی آرشیو محققان بومی می‏توان موارد یک بانک اطلاعاتی مناسب شهرستان تهیه کرد. می‏توان برای هر آبادی پوشه‏ای برای آیین‏های ماه محرم ایجاد کرد و تفاوت‏ها و اشتراکات را رصد نمود. این همه سوژه مناسبی برای انواع فیلم و نمایشگاه عکس، کتاب و انواع تحقیقات نوشتاری و سندپژوهی است.

 یادمان باشد که باید محرم را زنده نگهداریم. هویت انقلابی ایران اسلامی مدیون این ماه خدایی است. این همه مقدمه ثبت ملی بسیاری از آیین‏های منطقه خواهد بود. باید کمی همت کرد. در این میانه باید که به جایگاه هیات مذهبی و تاثیرات فرهنگی آن پرداخت . باید که مقوله نذر و نیاز و وقف را بررسی نمود. باید نقش مساجد و تکایا و هیات مستقر در منازل و روضه های زنانه و مردانه و دوره های قرائت قرآن و ادعیه را نیز فراموش نکرد. تعجب نکنید هیچ کس مطالعه در این زمینه را جدی نگرفته است. فرهنگ کاشمر از نبود مطالعات زیر بنایی رنج می برد. نگارنده پیشنهاد می کند طرح تعزیه شناسی کاشمر و حتی ترشیز به طور ویزه توسط متولیان مربوطه با همکاری مراکز اموزش عالی و نیروهای علاقه مند به اجرا در بیایید.

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0

کاربرانی که در این گفتگو شرکت کرده اند

در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.