میراث معنوی کاشمر و نبود یک مرکز محرم پژوهی

اخبار ترشیز
Typography

حمیدرضا بی تقصیر 
کاشمر یک شهر مذهبی است. این دیار اهورایی به عنوان یکی از ده شهر تاریخی خراسان بزرگ در نزد علماء به نجف اصغر و قم ثانی شهرت دارد. این القاب به لطف وجود حوزه‏های علمیه پویا، بقاع متبرکه و دینمداری اهالی و ارادت ساکنانش به اهل بیت عصمت و طهارت به این دیار اهداء شده است.

کاشمر یکی از 15 مناطق کشور است، که وقف در آن جایگاهی رفیع و خاص دارد. در این میان وجود بالغ بر 700 موقوفه مختص بزرگداشت امام حسین(ع) و برگزاری مجالس عزاداری از جمله جلوه‏های ارادت مردم کاشمر به سالار شهیدان و یارانش است. سال 77 مرکز خراسان شناسی آستان قدس رضوی اقدام به چاپ کارت پستال های از دیدنی های خراسان نمود.

 سهم کاشمر فقط عکسی از آیین عزاداری مردم در محرم بود. کاشمر جایگاه خاصی در وادی مراسم  عزای امام حسین (ع) دارد. شهرستان از اول محرم دچار تغییرات فراوانی می شود. سوگواري‌هاي محرم در کاشمر، علاوه بر كاركرد‌هاي صرفاً ديني داراي كاركرد‌هاي ديگر در عرصه‌هاي گوناگون زيست عمومي ‌شود. يكي از مهم‌ترين كاركردهاي اجتماعي ماه محرم، كاركرد مشاركتي آن است. در شرايط عادي كه افراد حاضر نيستند حتي يك ريال خود را به كسي بدهند، وقتي به محرم مي‌رسند با رضايت خاطر غذاي نذري را به هر عابر و رهگذري می‏دهند. به عبارتي نوعي مهرطلبي مثبت در اين ماه به‌وجود مي‌آيد. تركيب مردمي در برگزاري سينه‌زني‌ها و زنجيرزني‌ها و حتي نوع استقرار تماشاگران در خيابان‌ها و معابر عملا يك نمايش زنده با مشاركت همه مردم را به‌وجود مي‌آورد.

در اين ماه افراد در سطح تکایا و حسینیه‏ها و محافل خانگی به صورت خودجوش به تقسيم وظايف پرداخته و هر يك به نوبه خود، بدون هيچ چشمداشت و منزلتي، باري از زمين برداشته و سعي در سامان كارها دارند. در يك مجلس سوگواری، رئيس یک اداره، مسئول ريختن چاي شده و كارمند او مدير تكيه مي‌شود يا در جايي ديگر يك مهندس كارش مرتب كردن كفش‌هاي مراجعه‌‌كنندگان است و فرد تحت امرش در همان مكان عهده‌ دار پذيرايي است و به مهندس دستور مي‌دهد. محرم داراي كاركرد ازدواج نيز هست. در اين ماه به سبب حضور جوانان در مراسم فرصتي پيش مي‌آيد تا والدين آنها بهتر بتوانند با دختران و پسران شايسته و برومند شهر و محله خود آشنا شده و آنان را نشان كنند.

سپس با پايان ماه سوگواري بررسي‌هاي جدي براي شناخت آنها و پذيرش اين جوانان به‌عنوان عروس يا داماد خانواده آغاز مي‌شود. كم شدن ميزان بزه و تأثير رواني آن در آرامش روحي از ديگر كاركردهايي این ماه عزیزاست . ماه مجرم باعث پيوند بين نسل‏ها شده و از دورافتادگي و جدايي انسان‏ها از همديگر جلوگيري مي‏كند. پيوستگي و استمرار فرهنگي كاركرد ديگري است كه مراسم این ماه انجام مي‏دهد . در ايام محرم افراد متعلق به نسل‏هاي مختلف در كنار يكديگر جمع گشته و با يكديگر در رابطه و تعامل قرار مي‏گيرند. به اين ترتيب از انقطاع و گسستگي تاريخي و فرهنگي جامعه جلوگيري مي‏شود. در کاشمر بسان سایر نقاط ایران اسلامی ، محرم و عزاداري حسيني باعث وحدت و وفاق اجتماعي، حول اصول و قواعدي كه جوهر و روح فرهنگ ايران اسلامي دارد، می‏شود.

جامعه پذيري، بازيابي هويت ديني، اميد به آينده و .... از جمله ديگر كاركردهاي محرم است. محرم کارکرد گردشگری هم دارد. کاشمر قابلیت‏ها و توانمندی‏های فراوانی برای توسعه گردشگری مذهبی دارند. می‏توان با اجرای طرح محرم‏نگاری کاشمر کلیه آیین‏ها و باورهای مراسم این ماه عزیز را جمع‏آوری و مستندسازی کرد. گردشگران داخلی و خارجی دوستدار آیین‏های نظیر؛ سیاه‏پوشان، تعزیه، نخل‏گردانی، نوحه‏خوانی، عَلم‏گردانی و سایر آداب و رسوم این ماه هستند. پاسداشت میراث معنوی و فرهنگی این ماه پرخیر و برکت ضرورتی انکارناپذیر است. گذشتگان میراثی ماندگار برای ما به یادگار گذاشته‏اند. باید نگاهبان و معرف این میراث پربها برای آیندگان باشیم.

 سنت‏های عزاداری کاشمر جزو میراث فرهنگی و معنوی است که نسل به نسل از پدران به فرزندان رسیده و در گذر ایام باقی مانده است. این آیین‏ها، جاذبه گردشگری زیادی دارند اما متأسفانه هنوز به مراسم این ماه از این منظر توجه‏ای نشده است.چرا کسی به فکر مستندنگاری آیین‏های محرم در کاشمر نیست؟ کاشمر در حوزه مطالعات مربوط به آیین‏ها و مناسک مربوط به ماه محرم هنوز اندر خم یک کوچه است. البته کارهای ستودنی در آرشیو شخصی صاحبانش و یا کتابخانه بعض دانشگاه‏های سطح کشور در حال خاک خوردن هستند. چند نفر از هنرمندان دیارمان نیز مستندهای در این باره کار کردند. این مستندها اشاره به برخی زوایای خاص از این مناسک و آیین‏ها دارد. به هر دلیل شاهد اکران یا پخش آنها نبودیم.

 در کاشمر کی متولی مباحث مربوط به محرم‏پژوهی است؟  لابد همه دفتر نمایندگی میراث فرهنگی در کاشمر را نشان خواهید داد. این دفتر تاکنون چند جزوه و مجموعه و آلبوم در باره محرم و تعزیه و شبیه‏خوانی و مجموعه آیین‏های این ماه تهیه و تنظیم کرده است؟ یک نکته مهم چرخش ماه محرم به عنوان یک ماه قمری در فصول هر سال شمسی است. این دفتر نمایندگی چه مطالعاتی در باره  این مهم داشته است؟ آیا در کاشمر جزوه‏ای در باره ماه محرم در نوروز یا در زمستان یا در تابستان و پاییز وجود دارد؟  شاید یکی بگوید اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان متولی این موضوع است. شاید هم بگویید شورای فرهنگ عمومی باید کاری کارستان در این حوزه از خود نشان بدهد.

شاید این مهم وظیفه مراکزآموزش عالی یا اداره آموزش و پرورش و یا شورای شهر و شهرداری باشد. شاید باید دستی از غیب برون آید و در این حوزه کار کند؟ شایدهای بسیاری را در باره غفلتمان از انجام مطالعات در باره محرم می‏توان ردیف کرد. آیا وقت آن نرسیده است که موزه‏ای ویژه شناخت مراسم ماه محرم در کاشمر  ایجاد شود؟ هنوز پیران تعزیه‏خوان و شبیه‏گردان در قید حیات هستند. هنوز نسخ تعزیه و نوحه‏های قدیمی در منطقه موجود است. کلی عکس و سند و مدرک در تکایا و هیئات مذهبی دارای قدمت بالای صد سال موجود است. می‏توان مجموعه‏ای از سوی فرمانداری یا نماینده و یا حتی امام جمعه مامور این مهم شوند.

 یقین با کمی مطالعه و مصاحبه و کاووش در اسناد تکایا و هیئات مذهبی و حتی آرشیو محققان بومی می‏توان یک بانک اطلاعاتی مناسب شهرستان تهیه کرد. می‏توان برای هر آبادی پوشه‏ای برای آیین‏های ماه محرم ایجاد کرد و تفاوت‏ها و اشتراکات را رصد نمود. این همه سوژه مناسبی برای انواع فیلم و نمایشگاه عکس، کتاب و انواع تحقیقات نوشتاری و سندپژوهی است. این همه مقدمه ثبت ملی بسیاری از آیین‏های منطقه است. در خلال سال شاهد انواع عرصه‏های عرض ارادت مردم کاشمر به کربلا و کربلائیان هستیم. مستند نگاری این عرصه‏ها بهانه مطلوبی برای تهیه شناختنا‏مه مردم کاشمر در حوزه آیین‏ها و عقاید و مناسک اینچنینی است.هنوز فرد یا افرادی که به این موضوع از سر عشق و علاقه پرداختند، نخواسته‏اند و یا نتوانسته‏اند نتایج تحقیقات و مطالعات خود را به علت مسایل مختلف نظیر؛ عدم توجه مسئولان و عدم توان مالی، منتشر سازند.

مراکز خصوصی فعال در امر برگزاری آیین‏های این ماه الهی نیز به هر دلیل به این مهم نپرداختند. جای یک دانشنامه محرم و صفر کاشمر با تاکید بر جایگاه تکایا و هیئات مذهبی و محافل خانگی خالی است. مقوله نخل‏گردانی سوژه ناب یک کتاب مردمشناسی است. معمرین کاشمر به یاد دارند که شهر کاشمر نیز روزگاری دارای نخل بود. سوای فدافن برخی از روستاها نیز دارای نخل هستند. همین تغییر و تطور نخل ایده نابی برای یک پژوهش است. در هر هیئت و تکیه و محفل خانوادگی انبانی از تصاویر ناب قدیمی را شاهد هستیم که در پستوها و صندوق‏خانه‏ها در حبس هستند. تصاویر پیرغلامان و بزرگان هیئات و تکایا در گذر زمان دیدنی است. همین تصویرها خود یک کار تصویری دیدنی در حوزه مردمشناسی است.

 به این همه صوت‏های ضبط شده از این مراکز را بیافزایید. آرشیو بسیاری از تکایا و هیئات و منازل دارای انواع صوت‏های مداحان و نوحه‏خوانان است.  می‏توان یک مجموعه به سامان از تاریخچه مداحی کاشمر تهیه کرد. همین کار را برای تجهیزات و ابزار و ادوات تکایا و هیئات و منازلی که شاهد برگزاری آیین‏های سوگ حسینی هستند می‏توان انجام داد. کاشمر چند علامت و علم و انواع تجیهزات عزاداری دارد؟ برای هر تکیه و هیئت و محفل خانگی باید یک تک نگاری انجام داد. در این میان می‏توان ظرائف و دقایقی نظیر؛ معرفی بانیان هر تکیه و هیئت و محفل را معرفی کرد. می‏توان چکیده‏ای از سخنرانی‏های خطیبان این ایام را تهیه نمود. می‏توان تمبر بزرگداشت آیین‏های سوگ در محرم و صفر کاشمر را تهیه کرد.

باید یک مرکز پژوهشی برای محرم‏نگاری کاشمر بنیان نهاد. غرض آن که بحث فرهنگ عامه در دیارمان نیازمند حرکتی موثر و بنیانی است. روزگاری افرادی در این وادی قدم گذاشتند و سعی کردند کاری کارستان بکنند ولی متاسفانه حُب و بُغض‏های سیاسی مانع از این موضوع شد، در این راستا می‏توان به تولد بنیاد ترشیز در دوران فعالیت اولین شورای اسلامی شهر کاشمر اشاره کرد. این مرکز مطالعاتی، خودجوش ایجاد شد و تحرکاتی داشت ولی در دوران عمر شورای دوم چراغ عمرش به سوسو کردن افتاد و در شورای سوم علیرغم داشتن مصوبه‏ای برای تداوم حیات از ادامه فعالیت باز ماند و نام و یادش به خاطرات سپرده شد. کاش شاهد احیای آن باشیم. کاش.

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.