توانمندسازی موثر در حل مشکلات حاشیه‏ نشینی کاشمر گذری بر مفهوم حاشیه‏ نشینی و توانمندسازی

اخبار ترشیز
Typography

حمید فدافن

گذری بر مفهوم حاشیه‏ نشینی و توانمندسازی

حاشیه‏نشینی یا گتو، واژه‏ای است که اولین بار در سال 1516  میلادی در ونیز به کار رفت. البته در دوره ساسانیان شاهدیم که اسیران جنگی را در مراکز جدا از مردم در حاشیه شهرها سکنی می‏دادند. مفهوم حاشیه ‏نشینی به معنای اعم؛ شامل تمام کسانی است که در محدوده اقتصادی شهر ساکن هستند

ولی جذب اقتصاد شهری نشده‏اند. جاذبه شهرنسینی و رفاه شهری این افراد را از زادگاه خویش کنده و به سوی قطب‏های صنعتی و بازارهای کار می‏کشد. اینان اکثراً روستایی‏های هستند که به منظور گذران بهتر زندگی راهی شهرها می‏شوند. محل استقرار اینان از بخش‏های مورد غفلت واقع شده‏ای هر شهر است.

 اینان عموماً در سکونت‏گاه‏های غیر متعارف با ساکنین بافت اصلی شهر زندگی می‏کنند. کارشناسان این مهاجرنشین‏ها را حاشیه گندابی یا آپاندیس شهر نام نهاد‏ه‏اند. در این مجموعه‏ ها شاهدگسترش بی‏رویه نابرابری‏ های اجتماعی، فقر، بیکاری، بزهکاری، اختلافات و تفاوت‏های فرهنگی و بی‏سوادی و انواع نکات امنیتی و مباحث زیست محیطی هستیم. این همه بر ساختار فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، امنیتی، محیط زیست و مسایل سیاسی بسیاری از نواحی شهری دارای پدیده حاشیه‏نشینی تاثیرگذار است. در این حال شهر در حال توسعه، فرهنگ دوگانه‏ای می‏یابد، جزیره‏ای ثروتمند و محصور در کمربندی سیاه از محرومیت‏ها و بدبختی‏ها.

شهر دارای یک آستانه جمعیتی است و هدف آن برآوردن نیازهای آن جمعیت است. حاشیه نشین‏ها برای ایجاد امنیت نسبی بین خود گرایش به فراهم نمودن منطقه اخلاقی- فرهنگی دارند. اگر شهروندان را در موقعیت زیست در متن بدانیم، حاشیه‏نشین‏ها در وضعیت زیست در حاشیه می‏باشند. سرویس‏ها و خدمات شهری در محلات حاشیه‏نشین ناکافی و دارای زیرساختی پایین هستند. شبکه ارتباطی، منابع آب، سیستم تخلیه فاضلاب، برق، راه‏های مواصلاتی، مدارس، مساجد، مراکز بهداشت و بازار و نظایر آن از جمله سرویس‏های مورد اشاره هستند. اینان دارای درآمد اندک بوده و جزو طبقات پایین جامعه محسوب می‏شوند.

در طول سال‌های گذشته سازمان‌های بین‌المللی، به‌ویژه بانک جهانی، طرح‌هایی برای بهبود وضعیت سکونتگاه‌های غیررسمی در کشورهای جهان سوم آغاز کرده‌اند. ایران نیز با دارا بودن شمار قابل‌توجهی سکونتگاه‌ غیررسمی خصوصاً در کلانشهرها، با مشارکت بانک جهانی مطالعاتی را به منظور توانمندسازی ساكنان این سکونتگاه‌ها آغاز کرد و در سال ۱۳۸۲ با تصویب «سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی» توسط دولت، عملاً با رویکردی جدید به مساله سکونتگاه‌های غیررسمی پرداخت. دیدگاه «توسعه انسان‌محور در ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی» با رویکردی مشارکت‌جویانه راهی نو را برای ساختن آینده پیش رو گشوده است.

دیدگاه توسعه انسان‌محور، حق‌محور است. یعنی ما باید شرایطی ایجاد کنیم که انسان‌ها «توانمند» شوند تا در نتیجه، تضمین کافی وجود داشته باشد که این انسان‌های توانمند، بتوانند حق خود را بگیرند.  سیاست‌های رفاهی و فعالیت‌های توانمندسازی باید بر فرد فرد انسان‌ها متمرکز ‌شود. در توسعه انسان‌محور، زمینه‌های اقتصادی و سیاسی مکمل یکدیگر بوده و بر خود مردم استوار هستند. در این رویکرد، استفاده از ظرفیت‌ها، سرمایه‌های اجتماعی موجود در این‌گونه سکونتگاه‌ها، یادگیری جمعی و ظرفیت‌سازی و نهادسازی مردمی، آموزش‌های شهروندی، مهارت‌آموزی، تقویت بنیه اقتصادی ساکنان محلات حاشیه‌نشین و ... مورد توجه قرار گرفته است.

در این رویکرد گروه‌های حاشیه‌نشین در شکل‌گیری مشارکت‌ها، جمع‌آوری اطلاعات، تعیین اولویت مسائل و مشکلات محلی و شناسایی منابع برای برنامه‌های بهبود وضعیت و توسعه محلی نقش مؤثری را به عهده می‌گیرند.

نگاهی گذرا به حاشیه‏نشینی در کاشمر

 در کاشمر نیز پدیده حاشیه‏نشینی در چند جای شهر قابل رصد و ارزیابی است. شهرمان دارای نُه محله حاشیه‏نشین می‏باشد. در این محلات قریب سیزده هزار نفر زندگی می‏کنند. حسین‏آباد، نسیم جنوبی، احمدآباد، گلشن، گوهر، نرگس شمالی و نرگس جنوبی از جمله سکونتگاه‌های غیر رسمی کاشمر هستند. منطقه حسین‏آباد با بیش از 41 هکتار وسعت بزرگترین سکونتگاه غیر رسمی دیارمان است که دارای بالاترین جمعیت حاشیه‏نشین است. این محل در ورودی شهر و در حاشیه بولواری قرار دارد که نبض صنعت گردشگری شهرستان در آن می‏تپد. حاشیه‌نشینی در کاشمر به باور کاربلدان دیارمان به یک معضل جدی شهری تبدیل شده است.

 از مساحت هزار و ۵۰۰ هکتاری شهر کاشمر ۳۰۳ هکتار آن بافت فرسوده و ۵۵ هکتار آن حاشیه مسیل است. به گفته فعالان عرصه مدیریت شهری؛ متاسفانه جایگیری مناطق کم‌برخوردار اجتماعی و اقتصادی و توسعه بی‌رویه سکونتگاه‌های غیررسمی شهر کاشمر در حاشیه مسیل شرقی موجب ایجاد معضلات گوناگون شهری از قبیل ناهنجاری‌های اجتماعی، امنیتی، اقتصادی، زیست‌محیطی و بهداشتی شده است. تجمع جمعیت آسیب‌پذیر اقتصادی و اجتماعی شهر با تجاوز به حریم و بستر مسیل و ایجاد ساخت‌وسازهای غیرقانونی و تخلفات ساختمانی موجب تغییر در مورفولوژی زمین و تضعیف شدید ساختار بافت و شاکله شهری شده است.

برخی از مناطق حاشیه‌نشین از جمله حسین‌آباد و احمدآباد در مسیر سیلاب قرار دارد. ممکن است در زمان حوادث غیر مترقبه خطرات جانی برای ساکنان این مناطق ایجاد ‌شود. بعض ارکان مدیریتی شهرستان در بحث حاشیه‏نشینی شهرمان معتقدند؛ رشد بی‌رویه حاشیه‌نشینی و سکونتگاه‌های غیررسمی طی چند سال گذشته در کاشمر ناشی از کم‌توجهی و کم‌کاری دستگاه‌های متولی در برخورد با ساخت‌وسازهای غیرمجاز بوده است. در همین ایام اخیر شاهد درخواست جمعی از اهالی یکی از مناطق حاشیه‏نشین شهر برای تامین گاز شهری برایشان بودیم. موضوعی که به دفتر امام جمعه و سپس فرمانداری نیز کشیده شد.

چند پیشنهاد کوتاه و گویا

وجود دفاتر تسهیل‏گری در نقاط حاشیه‏نشین فرصتی برای حل مشکلات این مناطق است. یقین اجرای طرح‏های بازآفرینی شهر هم به حل مشکلات کمک می‏کند. در مناطق حاشیه‏نشین شهرمان باید توانمندسازی بر دیدگاه فقرزدایی استوار شود. توسعه پایدار انسانی این محلات با تکیه بر مشارکت شهروندان میسر می‏شود. آموزش‏های حرفه‏ای و بالابردن مهارت نیروی کار و کمک به آنان در دسترسی به منابع و سازماندهی و بازاریابی بهتر و رونق کسب و کارشان به ویژه با میانجی‏گری سازمان‏های غیردولتی و محلی بسیار با اهمیت است. اجرای دقیق طرح جامع کاشمر و طرح تفضیلی شهر با توجه به حل مشکلات محلات حاشیه‏نشین یک ضرورت است.

 اجرای طرح کاداستر در کلیت شهرستان و به خصوص شهرمان اجتناب ناپذیر است. حواسمان باید به رشد شهر به سمت آبادی‏های اطراف هم باشد. در بحث توانمند سازی این سکونت‏گاه‏ها بحث آموزش مشاغل فنی و حرفه‏ای به خصوص در زمینه مشاغل بومی باید جدی گرفته بشود. در این مهم باید به بضاعت سازمان‏های مردم نهاد و سمن ها و مراکز خیریه توجه شود. ایجاد وابستگی حاشیه‏نشین‏ها به شهر و ایجاد حس تعلق شهروندی یقیناً از مهمترین اهداف دفاتر تسهیل‏گری است، بایسته است این دفاتر از این منظر توسط همه نهادها و شهروندان مورد حمایت ویژه قرار بگیرند.

بسیاری از آسیب‏های شهری به دلیل ناآگاهی شهروندان است. شایسته است ساکنان محلات مورد نظر با مقوله حقوق شهروندی بیش از پیش آشنا شوند. ایجاد بانک اطلاعاتی از مسایل موجود در این محلات کمک خوبی برای اجرای پروژه‏های مختلف فرهنگی و اجتماعی و حتی اقتصادی و زیست محیطی و مباحث امنیتی است. یادمان نرود؛ شهروندی که در حاشیه زندگی می‏کند، خودش آن منطقه را انتخاب نکرده، بلکه فشار اقتصادی، فقر و شرایط اقلیمی و سو مدیریت او را مجبور کرده که در این مناطق زندگی کند. باید پذیرای این محلات در کلیت شهر باشیم. شهر با همین محلات دارای هویت اجتماعی است.

امروز نمادهایی را در سطح شهر نصب می‌شود و تندیس‌ها و اِلمان‏های برای زیبایی شهر تعریف می‌شود. این تلاش‌ها ارزشمند است اما زمانی می‌شود از این تلاش‌های هویت‏بخش بهره برد که حاشیه‏نشینان نیز بسان شهروندان در زمینه هویت اجتماعی کاشمر دارای جایگاه باشند. از همین منظر باید تاکید شود که؛ کاشمر به طور خاص نیازمند ایجاد انطباق اجتماعی و وفاق اجتماعی است. این نیاز باید ورای مسایل سیاسی دیار سیاست‏زده‏مان مد نظر مدیریت شهری و مسئولان ذیربط و ساکنان ویلای خیابان خرمشهر باشد. باشد که اقلیت و اکثریت شورای اسلامی شهرمان نگاهی ورای حُب و بُغض‏های محفلی و جناحی به این این پدیده داشته باشند.

 امید جناح‏های سیاسی در دوران تکیه زدن بر قدرت به جایی رجزخوانی و خنثی کردن تحرکات رقیب، گوشه‏ چشمی به عمران و آبادانی این نُه محله داشته باشند. این محلات الزاماً نباید محلی برای جمع‏آوری رای باشد. باید عرصه رقابت برای خدمت باشد. امید مسئولان طراز اول شهر گاه و بی‏گاه میان اهالی این محلات حاضر شوند و به طور مستقیم شنونده دردها و آلام آنان باشند. با یک مدیریت جهادی می‏توان با توجه به ایده‏های موجود و مقوله توانمندسازی کارهای کارستان در این محلات به فرجام رساند. کافی است بخواهیم و برایمان مهم رویش گل لبخند بر لب شهروندان باشد. حل مسئله مهمتر از پاک کردن احتمالی صورت مسئله است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.