نگاهی به جایگاه مولا علی (ع) در فرهنگ عامه

اخبار ترشیز
Typography

حمیدرضا بی تقصیر 

عشق به مولا علی (ع) در میان ایرانیان ریشه‏دار است. این علاقه از بدو تولد در هنگام قرائت شهادتین در گوش ما نهادینه می‏شود. این نغمه روحنواز در نهاد ما بدل به عشقی مانا و نامیرا می‏شود. همه ما مشتاق شیرین زبانی خردسالان و کودکان هستیم، وقتی می‏ شنویم طفلی برای برخاستن یا علی می‏گوید، به ‏وجد می ‏آییم.

این یا علی گفتن رزق ناب ما در گذر عمر است. اصطلاحی برای حرکت کردن به سمت یک هدف می‏ شود. بیانی برای ابراز عشق و علاقه و ارادت می‏شود. در غم و شادی از آن بهره می‏بریم. این دو کلمه را گاهاً در شبانه ‏روز چندین بار تکرار می‏کنیم. این دو کلمه عطری ناب به زندگی ما می دهند.

حضرت علی (ع) یک انسان است. انسانی معصوم که خود را وقف راه حق کرده است. به تعبیر صاحب‏نظران ؛«درون مایۀ برخی از رویکردها و اعتقادات و نیز آیین‏ها و مراسم مذهبی شیعیان ایران بر بنیاد بُن‏مایه‏های اسطوره‏ای، حماسی و نمادینی که از سیرت و خصال و شخصیت روحانی امام علی (ع) نشأت گرفته، تکوین یافته است». در این میان، طبیعتاً مطالعه اقسام باورها و  کنش‏های شیعیان ایران، از دید مردم‏شناختی، یکی از روش‏های درک چگونگی و سازوکار حضور نمادین شخصیت مثالی علی (ع) در نظام معنایی فرهنگ شیعه است. بنا بر اعتقادات بنیادینی شیعه بر اساس آن شکل گرفته است.

 حضرت علی (ع) دارای ویژگی‏هایی است که وی را در موضعی فراتر از ویژگی‏های معمول انسانی قرار می‏دهد و او ‌را به عنوان نمونۀ اعلای انسانی آرمانی و وَلی کامل مطرح می‏سازد. عامۀ شیعیان، امام علی (ع) را عامل پیدایی شاخه‏هایی در دین، دانش، هنر و عرصه‏ها و شیوه‌هایی در زندگی اجتماعی دانسته و او را آغازگر بسیاری از عادات و آداب می‌انگارند. مثلاً ایشان را مبدع خط در میان اعراب و نخستین گردآورندۀ قرآن کریم می‏دانند. در قصص عامیانه نقل است که انگیزۀ شاهنامه‏سرایی و سرایش حماسه‏های پهلوانان ایرانی را حضرت علی (ع) در خواب فردوسی بیان فرمودند.

 نسبت دادن اعمال سترگ و اَبَر انسانی به علی (ع) در فرهنگ عامه مشهود است. در روایات عامیانه آمده است در غزوۀ خیبر وقتی که سپر از دست حضرت علی (ع) به زمین افتاد، او درِ قلعۀ خیبر را کند و بر دست خود بلند کرد،  ابتدا در را روی خندق گذاشت تا صحابه از آن بگذرند، چون در کوتاه‌تر از دهنۀ خندق بود، آن را بر سر دست گرفت و صحابه از آن گذشتند. در برخی داستان‏ها آن حضرت در کودکی اژدهایی را در نزدیک شهر مکه دو نیم کرده است. به باور عامه آن حضرت در بزنگاه‏های مختلف طی‏الارض کرده و به داد یارانش که دچار مشکل شده و یا در خطر افتاده‏اند، می‏رسد.

آمده است روزی سلمان فارسی سرگرم آب تنی در چشمه‌ای بود که شیری از دشت به سرِ چشمه می‌آید و روی جامه‌های سلمان می‌نشیند. سلمان با دیدن شیر وحشت می‌کند و به خداوند توسل می‌جوید. در همان حال سواری نقاب‌دار به کنار چشمه می‌آید و با نهیبی شیر را دور می‌کند، یا به قولی با شمشیرش او را می‌کشد و سلمان را نجات می‌دهد. سلمان از آب چشمه بیرون می‌آید و یک دسته گل شقایق صحرایی از دشت می‌چیند و به سوار نقاب‌دار هدیه می‌کند. بعدها حضرت علی (ع) در ملاقات و گفت و گو با سلمان این واقعه را یادآوری می‌کند و دسته گل را به او نشان می‌دهد.

در باور ارادتمندان آن حضرت، همۀ فضای عالم جولانگاه ایشان است. حضور جسمانی و روحانی امام در پهنۀ جغرافیایی کرۀ زمین محدود به مکان و فضایی خاص نیست. از این‌رو مردم حضور او را در بسیاری از نقاط ایران محقق می‌دانند و نشانۀ حضور او را سنگ‏ها، کوه‏ها، چشمه‌ها، درخت‏ها و مکان‏های می‌پندارند که به او منسوب‌اند و به نام علی (ع) نامیده می‌شوند و به فیض نیروی قداست او، آنها را متبرک و مقدس می‌انگارند و برای آنها نیروی درمانی و شفادهندگی و مراددهی تصور می‌کنند. حتی قائل به آن هستند که ایشان در شب معراج نبی اکرم (ص) را همراهی کرده‏اند.

در  برخی معراج نامه‌ها و منابع شیعه دوره‏های صفویه و قاجار نقل شده است که؛ حضرت علی (ع) در همان شب معراج پیامبر اکرم (ص) به آسمان عروج کرد و به پیکر شیری بر سر راه پیامبر (ص) در آسمانها ظاهر ‌شد و راه را بر او ‌بست و تا حلقۀ انگشتری حضرت رسول (ص) را نستاند، راه را برای او نگشود: «که آن شیر از مصطفى باج خواست / ستد زو نگین، آن علی بود راست». این باورها در نقاشی‏ها و مینیاتورهای نقاشان آن دوران نیز تجسم یافته‌اند. همه با قدمگاه‏ها و پنجه‏گاه‏های منصوب به امام علی(ع) به انحای مختلف به امام نسبت داده می‏شوند، آشنا هستیم.

 سنگ‏های بزرگ و کوچک پراکنده‌ای در نقاط مختلف ایران هست که روی آنها نقش قدم (قدمگاه، جای‌پا)، پنجۀ دست (پنجه‌گاه) و سم اسب حک شده است. مردم نقش قدم و پنجۀ دست انسانی را متعلق به امام علی (ع) و نقش سم اسب را جای پای اسب حضرت می‌دانند. مردم همۀ این قدمگاه‏ها و پنجه‌گاه‏ها را که بسیاری از آنها بر سر تپه‌ها و مکان‏های بلند قرار دارند، متبرک و مقدس می‌شمارند و به زیارت آنها می‌روند و به آنها پناه می‌جویند و نذر می‌کنند و از آنها حاجت می‌خواهند. در ایران بسیاری از چشمه‌ها، به ویژه چشمه‌های آب گرم، منسوب به برکت حضرت علی (ع) است.

 مردم او را قدیس موکل بر چشمه‏ها می‌پندارند و پدیداری و حفظ آنها را به کرامات و معجزات او نسبت می‌دهند. مردم این چشمه‌ها را مقدس می‌شمارند و برای پاک کردن تن و روان خود از آلودگی‏ها، گناهان و شفای بیماری‏ها و دورکردن درد و بلا از وجود خود، سر و تن را در آن می‌شویند. این چشمه‌ها به صورت مستقل، یا در کنار قدمگاه‏های منسوب به علی (ع) و یا در جوار درخت‏های نظر کرده، در بیشتر نقاط ایران به طور پراکنده قرار دارند. حضرت علی (ع) در فرهنگ و اندیشۀ مردم شیعۀ ایران به مثابة نمونۀ اعلای انسان کامل و اسطورۀ پهلوانی، مظهر رزم آزمایی و دلاوری، و قهرمانی رهایی بخش است.

ایشان در باور ایرانیان شیعه مظهر دادگری، رأفت، راستی، پاکی،  جوانمردی و ایثارگری است. در بسیاری از لالایی‏ها، ترانه‌ها، قصه‌ها و مثل‏های ایرانی نام امام علی (ع) شنیده می‏شود. مردم هنگام اموری چون لایروبی مسیر قنات‏ها و رفع خستگی از تن و بازیابی نیرو و توان خود، امام علی (ع) را به یاری می‌طلبند. در کارنواها و ترانه‌های کار شاد طرح ذکر علی (ع) و یاری‌خواهی از ایشان هستیم. در فرهنگ عامه شاهد پیوند خوردن فرهنگ اساطیری ایران با شخصیت امام هستیم. در فرهنگ مذهبی شیعیان ایشان پهلوانی است صاحب فرّ ایزدی که همچون پهلوانان اساطیری ایران با اژدها می‌ستیزد و مردمان را از مصائب و زیانکاری‏های آن می‌رهاند.

در ایران، دراویش، پهلوانان و لوطیان هر یک به نوعی خود را سرسپردۀ علی (ع)، و او را پیر صنف و سلسلۀ خود می‌دانند. به روایت برخی فتوت‌نامه‌ها، 51 تن از بزرگان و سران صاحب پیشه در شهرهای مختلف، مانند صاحبان پیشۀ؛ قصابی، باغبانی، سنگ‏تراشی، عیاری، شاطری، نجاری، خرازی و جز آنها کمر بستۀ حضرت علی (ع) بوده‌اند. ورزش‏های باستانی در زورخانه های ایران نیز با نام مبارک علی (ع)، که او را «علی اژدر در، شیر بیابان نجف» می‌خوانند، آغاز و همچنین با نام ایشان ختم می‌شود. تمامی عرصه‌های هنر عامه در ایران، تجلیگاه جلوه ‏هایی از شخصیت روحانی و معنوی حضرت علی (ع) است.

بناهای خانقاه‏ها، تکایا، حسینیه‌ها، زیارتگاه‏ها، سقاخانه‌ها، و آب‌انبارها و مواردی اینچنینی به طرق مختلف با نام امام علی (ع) یا نمادهایی مرتبط با ایشان آراسته شده و تبرک یافته‏اند. نقوش مرتبط به ایشان در شمایل‏نگاری مذهبی، نقاشی قهوه‌خانه‏ای و پرده‏های درویشی جایگاهی خاص دارند. عامة شیعیان ایران،  امام علی (ع) را طبیبی روحانی و درمانگر هر درد و بیمار، و گشایندۀ هر در بسته و هر آرزوی خفتۀ برنیامده می‌دانند و توسل به او را موجب از میان رفتن همه نگرانی‏ها می‌انگارند. به عقیدۀ عامۀ مردم ایران، حضرت علی (ع) زنان مسلمان را به هنگام زایش کمک می‌کند که آسان بزایند.

 زنان در وقت پختنِ «حلوای دوازده امام» برای آسان‌زایی زن آبستن، او را دعا می‌کنند و از حضرت می‌خواهند تا بر او نظر کند که بچه‌اش را زود و بدون درد به دنیا بیاورد. بسیاری از مردم، انگشتری فیروزه‌ای را که نقش «الله الملک»، نقش نگین انگشتری حضرت امیرالمؤمنین در دورۀ خلافت) داشته باشد را امان بخش انسان از حیوانات درنده و موجب ظفر و غلبۀ صاحب انگشتری در نبردها و مبارزات می‌دانند. همچنین خوراندن آبی که این چنین انگشتری را در آن شسته باشند، شفابخش هر بیماری می‌انگارند. در دوره‏های صفویه و قاجار جامه‌هایی کتیبه‌دار به نام «جامۀ فتح» یا «پیراهن نادعلی» می‌دوختند که جنبۀ حرز و تعویذ داشت.

 بر روی این جامه‌ها آیات فتح و ظفر و ادعیه و اورادی را می‌نوشتند یا می‌بافتند و در مواقع خاص بر تن می‌کردند. روی این جامه همراه آیات و احادیث، عبارت «نادعلیا مظهر العجائب تجده عوناً لک فی النوائب / کلهم وغم سینجلی بولایتک یا علی» را نیز می‌نوشتند، این جام، در میان مردم و دراویش، به «پیراهن نادعلی» شهرت یافت. «جامۀ فتح» را جنگجویان زیر زره خود می‌پوشیدند تا بر هماورد خود پیروز شوند. در باور عامه زنان برای مرادخواهی و بازشدن بخت دختر دم بخت و نیز آوردن خیر و برکت به زندگی، در شب یا روز بیست و هفتم ماه رمضان نان «بیست و هفتمی» می‌پزند و پخش می‌کنند.

گرفتن ختم امیرالمؤمنین (ع) و تهیۀ آجیل مشکل‌گشا  نیز مرسوم بوده است. در بسیاری از مناطق ایران، فزونی یافتن برکت کشتزارها، ازدیاد زاد و ولد، افزونی شیردهی گاو و گوسفندان، پُر ثمر شدن درختان میوه، برکت یافتن توشه و آذوقۀ سال، رونق گرفتن کار، و مانند آنها را، با توسل به حضرت علی (ع) و درخواست فیض و رحمت از او محقق می‌دانند. عامة ایرانیان، نقش شیر و شمشیر روی بیرق ایران تا دورۀ فتحعلی شاه قاجار و بعد نقش شیر بر پا خاستۀ شیر شمشیر به دست بر روی بیرق‏های رسمی دورۀ قاجار را به لحاظ نمادین با  حضرت علی (ع) مرتبط دانسته و ذوالفقار او را موجب حفاظت از سرزمین ایران پنداشته‌اند.

شیعیان حوزۀ فرهنگی ایران، واقعۀ غدیر خم و برگزیده شدن علی (ع) به جانشینی پیامبر (ص) و امامت مسلمانان را مقارن با روز نوروز، جشن آغاز بهار و سال نو می‌دانند. روزها و شب‏های ضربت خوردن، شهادت مرسوم امام علی (ع) در ماه رمضان شیعیان به سوگ و اندوه می‌نشینند و همه جا را سیاه پوش می‌کنند؛ بازارها و دکان‏ها را می‌بندند و در خانه‌ها، مساجد و تکیه‌ها به عزاداری می‌پردازند. اجرای تعزیه‏های در باره آن حضرت مرسوم بوده است. آیین قنبرخوانی هم در این ایام برگزار می‏شود. متاسفانه هنوز کاری علمی در باره جایگاه امام علی(ع) در فرهنگ عامه مردم دیارمان انجام نشده است.

بسیاری از مواردی که ذکر شده به انحای مختلف در کاشمر و خطه زرخیز ترشیز برگزار می‏شود. این همهه نیازمند مستندنگاری است. نیازمند مصاحبه با معمرین و ریش‏سپیدان و گیس‏سفیدان نقاط مختلف کاشمر و ترشیز است. حتی می‏توان دانشنامه‏ای ویژه جایگاه چهارده معصوم (ع) در فرهنگ عامه تهیه و مستندنگاری و منتشر کرد. در این حوزه ضبط آواها و نواهای قدسی یک ضرورت است. توجه به نذرها و سفره‏ها و شربت‏ها و انواع نوشیدنی‏ها و حلواها و آش‏ها و انواع خوراکی توصیه می‏شود. توصیه می‏شود این کار با مشارکت مراکز آموزش عالی و بضاعت آموزشش و پرورش و مساعدت اداره اوقاف و ارشاد به سرانجام برسد. آمین.

 

 

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.