هنوز هم نفس می کشد!

اخبار ترشیز
Typography

حمید ضیایی 
سفال از دیرباز یکی از پرطرفدارترین ظروف بین مردم ایران بوده و هنوز هم طرفداران خود را دارد. چه طرفدارانی که برای مصرف این ظروف را تهیه می کنند و چه طرفدارانی که برای تزئین منزل شان استفاده می کنند.

یکی از معروف ترین سفال ها را می توان سفال لالجین همدان دانست. اما این تنها معروفیت سفال است. در بحث کیفیت می توان سفال های دیگری را هم در اولویت دانست. سفال هایی مانند گناباد، منطقه ی ترشیز، نیشابور و... که هرکدام با توجه به موقعیت جغرافیایی خود منحصربه فرد هستند. امروزه سفال منطقه ی ترشیز از کیفیت نسبتاً مطلوبی برخوردار است که با حمایت بیشتر می توان از آن به عنوان یکی از صنایع دستی منطقه نام برد و می توان آن را موقعیتی برای اشتغال زایی در منطقه دانست. به طوری که می شود به تولید بیشتر، لعاب کاری و... هم فکر کرد و آن را با نام ترشیز عرضه داشت.

 

 

 

نگاهی مختصر به سفال:

سفالگری یکی از مهم ترین اختراع های انسان بوده که برای موّرخان و باستان شناسان از مهم ترین مظاهر هنری به حساب می آید. باستان شناسان از راه مطالعه ی سفال ها با شرایط اجتماعی، سیاسی، و فرهنگی یکی دوره یا یک منطقه آشنا می شوند. از راه مطالعه ی سفال نیز می توان درباره ی سبک زندگی اجتماعی_مذهبی انسان های گذشته و روابط شان با یکدیگر و همسایگان پی برد. تا این جا می توان نتیجه گرفت که سفال تا چه میزان با زندگی فردی و اجتماعی انسان سر و کار دارد؛ و تا چه میزان دارای اهمیت است.

بنابر بعضی روایات می توان قدمت ساخت سفال را به 8 هزار سال قبل از میلاد دانست. با توجه به همین فرضیه، ساخت سفال در ایران نیز دارای سابقه ای طولانی است. همچنین با توجه به موقعیت کشور ایران، که محل تقاطع تمدن های باستانی بوده، می توان این گونه استنباط کرد که تقریباً بخش های مختلفی از ایران در دوره های مختلف دغدغه ی تولید سفال داشته اند.

طبق نظریه ی باستان شناسان و حفاری های انجام شده، چهار منطقه ی عمده در تولید سفال در فلات ایران وجود داشته است. بخش نخست شامل غرب کوه های زاگرس و نواحی لرستان است. بخش دوم شامل نواحی جنوب دریای خزر است که استان های گیلان و مازندران را نیز در بر گرفته است. طبق آنچه نگارنده در مورد سفال جستجو کرده ام گویا این دو منطقه نخستین نواحی در فلات ایران بوده اند که سفال گری را آغاز کرده اند. بخش سوم شامل شمال غرب کشور و نواحی آذربایجان است و بخش چهارم در جنوب شرقی است و استان های کرمان و سیستان و بلوچستان را شامل می شود.

افزون بر این چهار منطقه که ذکر شد چهار منطقه ی کویری ایران را نیز می توان افزود.

 

با توجه به توضیحات مختصری که در بالا آمد، باز هم نمی توان در این بین سفال و سفالگری را در خراسان نادیده گرفت. چرا که سفال کوره ای خراسان میانه، برجسته ترین و شگفت آورترین سفال اوایل دوره ی اسلامی است. شگفت آور به دلیل تنوع الگوهای تزئینی و برجسته به دلیل کنتراست در شیوه و کیفیت اجرای آن است. همچنین می توان از سفال قرن 9 و 10 میلادی خراسان که از قطعات ساده و تقریباً خام، با لعاب منقوشِ چند رنگ ، تا کاسه ها و بشقاب های بزرگ ظریف، خوشنویسی های سیاه رنگ بر زمینه ی سفید و... نام برد.

در این میان از نام نیشابور نمی توان چشم پوشید. طرح ها و نقش های منحصربه فرد این منطقه حیرت آور است. به طور معمول در سفال نیشابور «طور فلکی»، تصاویر ایرانی و عمدتاً تصاویر سلطنتی ساسانی دیده می شود. این ها استادانه ترین کار سفالگران مسلمانِ اوایل قرون وسطاست. این مهم چه در مورد شکل ظروف، کیفیت لعاب، و خوشنویسی های زیبا صدق می کند.

لازم به ذکر است که در این میان بشقاب ها و کاسه های بزرگی هستند که لعاب سفید یا ارغوانی تیره ی مایل به مشکی دارند که هم در نیشابور و هم در سمرقند تولید می شده اند. در این مکان ها نیز رنگ قرمز برای تزئین و بخشی از دست نوشته ها هم به کار می رفته است.

 

آنچه تاکنون اختصاراً در مورد سفال یافته ام و ذکر شد مربوط به نیشابور بود. اما اینکه پیشینه ی سفالگری در ترشیز چه قدر است، شوربختانه برما پوشیده است و تحقیقی در این حوزه نشده است، یا من ندیده ام. مقوله ی سفالگری در منطقه ی ترشیز(کاشمر، خلیل آباد، بردسکن) در پرده ای از ابهام است؛ اما نمی تواند وجود نداشته باشد. چرا که مواد تشکیل و تولید سفال که آب و خاک مناسب است در این منطقه وجود داشته و دارد. اما آنچه بیش از هرچیز بر ما پوشیده است طرح و نقش و نگار آن است. البته این مهم نیازمند یک پژوهش میدانی است و سرآغاز پژوهش میدانی هم میزان داده هایی است که بتواند ما را به مقصود نزدیک تر کند. احتمال دیگری را نیز می توان متصور بود که منطقه ی ترشیز در سفالگری می توانسته از نیشابور تأثیر گرفته باشد. البته این یک نظر کاملاً شخصی است. آنچه این احتمال را به ذهن متبادر می کند این است که ترشیز در نیمه ی اول قرن چهارم از شهرهای تابعه ی نیشابور به حساب می آمده است(رک: تاریخ کاشمر، خسروی)؛ و این تابعیت نمی توانسته صرفاً جنبه ی سیاسی داشته باشد... قاعدتاً تبادلات فرهنگی_هنری هم می توانسته در میان باشد.

نیاز پژوهش های مدون در این حوزه نیز بسیار احساس می شود که نگارنده امیدوارم با همت و حمایت اداره ی میراث فرهنگی و گردشگری سه شهرستان کاشمر، خلیل آباد، و بردسکن جامه ی عمل بپوشد.

 

 

آنچه اکنون هست:

کاشمر و منطقه ی ترشیز بن مایه های بسیاری برای تولید صنایع دستی از جمله سفال را دارد. چراکه یکی از مواد تشکیل دهنده ی سفال در منطقه وجود دارد.

متأسفانه امروزه سفال منطقه به صورت خام تولید و به شهرهای دیگر برای لعاب کاری می رود. در این میان سفال کاشمر با نام شهرهای دیگر عرضه می شود؛ چرا که تنها به صرف لعاب میزان ارزش سفال سنجیده می شود. این یک آسیب جدی برای سفال منطقه است. در صورتی که با لعاب کاری در خود منطقه می توان سفال را با قیمتی مطلوب تر و با نام ترشیز عرضه کرد. خوشبختانه سفال هنوز در میان مردم رواج دارد و به نوعی مردم خواهان آن هستند. این خواستاری می تواند تبدیل به یک فرصت مناسب برای عرضه ای مطلوب تر شود. این مسأله را که با آقایان یوسفی و بلبلی در میان گذاشتم وعده دادند که فرصت فراگیری لعاب کاری را برای علاقه مندان به این کار مهیا کنند تا بتوانند در این حوزه فعالیت کنند و سفال را در منطقه با کیفیتی مطلوب تولید و عرضه کنند. بی شک این یک فرصت مناسب برای هرچه بهتر تولید و عرضه کردن صنایع دستی منطقه است.

در سفر کوتاهی که به خلیل آباد داشتم به کارگاه سفالگری برادران عباس زاده رفتم. کارگاهی که به ادعای آقای حجت عباس زاده شش نسل در آن سفالگری کرده اند و امروز به دست ایشان رسیده است. در میان گفت و گویی مان با آقای عباس زاده که از کیفیت خاک این منطقه می گفتند، صحبت از لالجین به میان آمد و ایشان هم مدعی شد که خاک این منطقه حتا به لالجین همدان هم می رود. چرا که خاکی بسیار مناسب برای سفالگری است. این می تواند یک فرصت باشد، چرا که نشان از بن مایه های اقتصادی_فرهنگی دارد تا بتوانیم به حوزه ی صنایع دستی جدی تر وارد شویم.

هرچه بیشتر به این دست مشاغل توجه شود می توان به آینده ی گردشگری و صنایع دستی منطقه امیدوارتر بود. چرا که هنوز صنایع دستی و علی الخصوص سفال نفس می کشند.

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.