ماه محرم هویت‏ بخش کاشمر

اخبار ترشیز
Typography

حمیدرضا بی تقصیر 

مقدمه

در تاریخ شاهدیم که ترشیز به عنوان محلی برای استقرار حامیان تشییع محسوب می شد. همراهی با حکومت شیعی سربداران از این منظر قابل بررسی است. البته مردم این منطقه تا دوران ظهور اسماعیلیان بیشتر دارای مذهب شافعی بودند. این مذهب نزدیکترین مذاهب اهل تسنن به شیعه بود. اسماعیلیه از جمله فِرَق شیعه می‏ باشند

که حضور قدرتمند در منطقه قهستان و به تبع در ترشیز داشتند. بقایای قلاع این فرقه نشانگر توجه آنان به جغرافیای ترشیز است.

وجود مزارات و بقاع متبرکه امامزادگان دلیلی دیگر بر نوع ارادت خالصانه اهالی به مذهب شیعه است. از دوران صفویه به بعد شاهد اوج گیری گرایشات شیعی اثنی عشری در منطقه هستیم. ارادت پادشاهان صفوی به فرزندان امام موسی الکاظم(ع) به طور اعم و ارادت ویژه شان به بقاع مربوط به حضرت سید حمزه(ع) به طور اخص ، باعث توجه به شهر ترشیز و امامزاده سیدحمزه(ع) گردید.این عامل در کنار مهاجرت های مختلف باعث تثبیت باورهای شیعی در ترشیز گردید.

محرم در کاشمر

کاشمر یک شهر مذهبی است و  به عنوان یکی از ده شهر تاریخی خراسان بزرگ در نزد علماء به «نجف اصغر» و «قم ثانی» شهرت دارد. این القاب به لطف وجود حوزه‏های علمیه پویا، بقاع متبرکه و دینمداری اهالی و ارادت ساکنانش به اهل بیت عصمت و طهارت به این دیار اهداء شده است. کاشمر یکی از 15 مناطق کشور است، که وقف در آن جایگاهی رفیع و خاص دارد. در این میان وجود قریب 700 موقوفه مختص بزرگداشت امام حسین(ع) و برگزاری مجالس عزاداری از جمله جلوه‏های ارادت مردم کاشمر به سالار شهیدان و یارانش است.

 در دیار ولایتمدار کاشمر تابلوهای زیبایی از ارادت اهالی به ساحت قدسی شهیدان نینوا قابل رصد است. هم اینک صددرصد مردم کاشمر شیعه‌اند. از ظهر روز اول محرم مساجد و تکایای این دیار محل اجتماع هیئتهای عزاداری می‌گردند. معمولاً هیئت‏های عزاداری به صورت گروه‏های سینه‌زنی و حتی زنجیرزنی از شب پنجم حرکت خود را در سطح شهرها و آبادی‏ها آغاز می‌کنند. مجالس روضه‌خوانی در این ماه رونقی خاص دارد. مردم از زن و مرد و کوچک و بزرگ سیاهپوش هستند.

تاسوعا و عاشورا شهر محل تجمع و عزاداری دسته‌های عزاداری می‏شود. در روز تاسوعا تکیه ابوالفضلی عرصه دلدادگی اهالی به شهیدان کربلاست. روز عاشورا باغ مزار قبله عشاق اباعبدالله می‏شود. در گذر تاریخ سینه‌زنی، زنجیرزنی، شبیه‌سازی، نخل‌گردانی، علم‌بندی، علم‌گردانی، شام غریبان، پرده‌خوانی، پرده‌گردانی، تعزیه و شبیه‏خوانی از شیوه‌های  رایج عزاداری در کاشمر بودهاست است.

به باور اهالی از پنجم محرم به بعد هر شب اختصاص به یکی از بزرگان قیام کربلا دارد. شب پنجم با نام سفیر کربلا  حضرت مسلم بن عقیل(ع)  عجین است. شب ششم مزین به نام حضرت علی اکبر(ع) است. شب هفتم عطر حضرت علی اصغر(ع)  طفل شش ماهه امام حسین(ع) دارد. شب هشتم هنگام یتیم‏نوازی و بزرگداشت حضرت قاسم‏ بن حسن(ع) است. شب نهم  معطر به یاد و خاطره سقای لب تشنگان است. شب عاشورا نیز شکوه مجالس و محافل عزاداری به اوج خود می‏رسد.

شب یازدهم شام غریبان است. سنت‏های عزاداری کاشمر جزو میراث فرهنگی و معنوی این دیار است که نسل به نسل از پدران به فرزندان رسیده و در گذر ایام باقی مانده است. امسال به خاطر کرونا بسیاری از آیین‏های سوگ محرم برگزار نشد. مردم ولایتمدار و فهیم و شریف کاشمر جهت برگزاری عزاداری به فرموده رهبر فرزانه انقلاب اسلامی و درخواست ستاد مبارزه با کرونا لبیک گفتند. مسئولان هیئت‏ها و تکایا هم بر رعایت دستورالعمل‏ها اصرار داشتند. امید این امر برای ثبت در تاریخ مستندنگاری شود.

نگاهی به چند کارکرد ماه محرم

مروری بر آیین‏های ماه محرم در خطه کاشمر در دوران پیشاکرونا داریم. در هیئت‌های عزاداری، مردم به صورت داوطلبانه و خودجوش و با نیت معنوی حضور می‌یابند. جهان‌بینی و ارزش‌های حاكم بر ساختار هیئت ستودنی است. می توان مدیریت هیئت را جلوه‌ای از سبک زندگی دینمدارانه و حتی نوعی سبك‌ مدیریت اسلامی و علوی دانست.  سوگواري‌هاي محرم در کاشمر، علاوه بر كاركرد‌هاي صرفاً ديني داراي كاركرد‌هاي ديگر در عرصه‌هاي گوناگون زيست عمومي ‌شود.

 يكي از مهم‌ترين كاركردهاي اجتماعي ماه محرم، كاركرد مشاركتي آن است. در اين ماه افراد در سطح تکایا و حسینیه‏ها و محافل خانگی به صورت خودجوش به تقسيم وظايف پرداخته و هر يك به نوبه خود، بدون هيچ چشمداشت و منزلتي، باري از زمين برداشته و سعي در سامان كارها دارند. در محرم نقش‌ها تغيير كرده و به تبع آن هنجارها نيز تغيير مي‌كند. در يك مجلس سوگواری، رئيس یک اداره، مسئول ريختن چاي شده و كارمند او مدير تكيه مي‌شود.

در جايي ديگر يك مهندس كارش مرتب كردن كفش‌هاي مراجعه‌‌كنندگان است و شاگرد تعمیرکاری در همان مكان عهده‌ دار پذيرايي است و به مهندس دستور مي‌دهد. نوعي مهرطلبي مثبت بين اعضای هیئت و عزاداران حسینی در اين ماه به‌وجود مي‌آيد. انواع رنگ‌هاي پارچه‌هاي سوگواري در تكايا و هيئت‏ها، انواع عَلم‌ها و كُتل‌ها، تركيب مردمي در برگزاري سينه‌زني‌ها و زنجيرزني‌ها و حتي نوع استقرار تماشاگران در خيابان‌ها و معابر عملاً يك نمايش زنده با مشاركت همه مردم را به‌وجود مي‌آورد.

كم شدن ميزان بزه، تأثير رواني آن در آرامش روحي، يادآوري از انسان به‌عنوان يك موجود گرانمند از ديگر كاركردهايي این ماه عزیز است. مراسم مذهبي ماه مجرم باعث پيوند بين نسل‏ها شده و از دورافتادگي و جدايي انسان‏ها از همديگر جلوگيري مي‏كند. پيوستگي و استمرار فرهنگي كاركرد ديگري است كه مراسم این ماه انجام مي‏دهد در ايام محرم افراد متعلق به نسل‏هاي مختلف در كنار يكديگر جمع گشته و با يكديگر در رابطه و تعامل قرار مي‏گيرند. به اين ترتيب از انقطاع و گسستگي تاريخي و فرهنگي جامعه جلوگيري مي‏شود.

 عزاداري حسيني باعث وحدت و وفاق اجتماعي حول اصول و قواعدي كه جوهر و روح فرهنگ ايران اسلامي دارد، می‏شود. جامعه پذيري، بازيابي هويت ديني و اميد به آينده ازجمله ديگر كاركردهاي محرم است. محرم کارکرد گردشگری هم دارد. کاشمر قابلیت‏ها و توانمندی‏های فراوانی برای توسعه گردشگری مذهبی دارند. یادمان باشد که محرم با هویت کاشمر گره خورده است. باید این هویت‏بخش کاشمر را قدر بدانیم و پاسدار میراث گذشتگان در این حوزه باشیم.

محرم پژوهی در کاشمر

مسئولان هیئت‌ها از جمله گروه‌های مرجع هر آبادی و شهر محسوب می‌شوند. این مسئولیت به طور خودكار و در یك فرایند طبیعی به فردی از میان اعضای هیئت سپرده می‌شود كه دارای تجربه برگزاری هیئت، مقبولیت عمومی، ارتباط قوی با مردم، جذابیت‌های شخصیتی و نفوذ كلام می‌باشد. امور مدیریتی در یک هیئت به صورت غیرمتمركزو با هماهنگی انجام می‌شود. روابط غیررسمی دوستانه حاكم بر فعالیت‌های هیئت، اثربخشی آن مجموعه را افزایش می‌دهد.

در چنین جوی با نظارت ریش سفیدان و پیشکسوتان هیئت ، افراد با خلاقیت‌های خود هیئت را یاری می‌کنند. این قبیل مباحث در حوزه کارکرد محرم و جایگاه هر عنصر در مقوله  محرم‏پژوهی قرار می‏گیرد. یک نکته عجیب در باره محرم‏پژوهی در کاشمر به نحو آزاردهنده‏ای مشهود است. در باره محرم و آیین‏های آن در دیارمان نوشته‏های موجود است ولی هیچکدام دارای نگاه علمی نیست. به عبارتی کاشمر در حوزه مطالعات مربوط به آیین‏ها و مناسک مربوط به ماه محرم هنوز اندر خم یک کوچه است.

تحقیقاتی در قالب چند پایان‏نامه انجام شده‏اند. متاسفانه این موارد به هر دلیل منتشر نشده‏اند. البته هر یک از این پژوهش‏ها یا بسیار کلی‏نگر بوده و یا به جزئیاتی اندک از یک نقطه کاشمر بسنده کرده است. در هر حال کارهای ستودنی هستند که در آرشیو شخصی صاحبانش و یا کتابخانه بعض دانشگاه در حال خاک خوردن هستند. چند نفر از هنرمندان دیارمان نیز مستندهای در این باره کار کردند. این مستندها اشاره به برخی زوایای خاص از این مناسک و آیین‏ها دارد. به هر دلیل شاهد اکران یا پخش آنها نبودیم.

در کاشمر کی متولی مباحث مربوط به محرم‏پژوهی است؟ تاکنون چند جزوه و مجموعه و آلبوم در باره محرم و تعزیه و شبیه‏خوانی و مجموعه آیین‏های این ماه در شهرستان کاشمر تهیه و تنظیم شده است؟ آیا در کاشمر جزوه‏ای در باره ماه محرم در نوروز یا در زمستان یا در تابستان و پاییز وجود دارد؟ امید مراجع ذیربط در این باره تصمیماتی شایسته و بایسته بگیرند و از خود دستاوردی برای آیندگان به یادگار بگذارند. نسل آتی حق دارد از میراثش با خبر باشد.

چند پیشنهاد

می‏توان با اجرای طرح محرم‏نگاری کاشمر کلیه آیین‏ها و باورهای مراسم این ماه عزیز را جمع‏آوری و مستندسازی کرد. گردشگران داخلی و خارجی دوستدار آیین‏های نظیر؛سیاه‏پوشان، تعزیه، نخل‏گردانی، نوحه‏خوانی، عَلم‏گردانی و سایر آداب و رسوم این ماه هستند. پاسداشت میراث معنوی و فرهنگی این ماه پرخیر و برکت ضرورتی انکارناپذیر است. گذشتگان میراثی ماندگار برای ما به یادگار گذاشته‏اند. باید نگاهبان و معرف این میراث پربها برای آیندگان باشیم.

پیشنهاد می‏شود؛ شورای فرهنگ عمومی کاری کارستان در حوزه محرم‏پژوهی در شهرستانمان بکنند. آیا وقت آن نرسیده است که موزه‏ای ویژه شناخت مراسم ماه محرم در کاشمر  ایجاد شود؟ هنوز پیران تعزیه‏خوان و شبیه‏گردان در قید حیات هستند. هنوز نسخ تعزیه و نوحه‏های قدیمی در منطقه موجود است. کلی عکس و سند و مدرک در تکایا و هیئات مذهبی دارای قدمت بالای صد سال موجود است. به راحتی می‏توان یک مرکز پژوهشی برای محرم‏نگاری کاشمر بنیان نهاد.

باید کمی همت کرد و از قالب‏های اداری و کاغذبازی‏های رایج خارج شد. این کار یک روحیه بسیجی و نظمی محکم می‏خواهد. پیشنهاد می‏شود؛ مجموعه‏ای از سوی فرمانداری یا نماینده و یا حتی امام جمعه به عنوان رئیس شورای فرهنگ عمومی، مامور این مهم شوند. یقین با کمی مطالعه و مصاحبه و کاووش در اسناد تکایا و هیئات مذهبی و حتی آرشیو محققان بومی می‏توان موارد یک بانک اطلاعاتی مناسب شهرستان تهیه کرد. می‏توان برای هر آبادی پوشه‏ای ویژه معرفی آیین‏های ماه محرم ایجاد کرد و تفاوت‏ها و اشتراکات را رصد نمود.

این همه، سوژه مناسبی برای انواع فیلم و نمایشگاه عکس، کتاب و انواع تحقیقات نوشتاری و سندپژوهی است. یادمان باشد که باید محرم را زنده نگهداریم. هویت انقلابی ایران اسلامی مدیون این ماه خدایی است. این همه مقدمه ثبت ملی بسیاری از آیین‏های منطقه خواهد بود. باید کمی همت کرد. در استان یزد، به عنوان یکی از مراکز غنی از نظر کمیت و کیفیت برگزاری آیین‌های ویژه محرم، شورای تشکل‌های گردشگری یزد با تاکید بر برگزاری و رونق تورهای گردشگری مذهبی تشکیل شده است.

در این استان شاهد گسترش تبلیغات و اطلاع رسانی‌های مختلف برای معرفی توانمندی‌های یزد در حوزه گردشگری مذهبی به طور اعم و گردشگری محرم به طور اخص هستیم. این تجربه در کاشمر قابل پیاده شدن است اگر و تنها اگر همان کمی همت باشد. در کاشمر تا قبل از کرونا هر سال مراسم نخل بندی و نخل گردانی، تعزیه‌ و به تصویر کشیدن صحنه‌های عاشورا در پشت کامیون‌ها دیده می‌شد. این موارد در کسوت مراسم آیینی‌ توانایی جذب گردشگران را دارد.

اینان در کنار دیدن آیین‌های محرم می‏توانند به زیارت بقاع متبرکه منطقه و یا بازدید اماکن تاریخی و جاذبه‌های اکوتوریستی بروند. البته این همه نیازمند سلسله‌ هماهنگی‌های بین‌بخشی در سطح شهرستان‌ است. حسینیه‌ها، تکایا و مساجد کاشمر نقش مهمی در ساماندهی گردشگری محرم خواهند داشت. آیین‌های محرم در ترشیز جزو میراث‌ معنوی استان و کشورمحسوب می‌شوند. با برنامه ریزی مدون و علمی  می توان ترشیز را در این حوزه  گردشگری محرم  فعال کرد.

تعزیه کاشمر نیازمند مکانی ویژه و اختصاصی است. این مکان می‌تواند جایگاهی برای مطالعات آیین‌های عزاداری و به خصوص تعزیه هم باشد. اخذ نظرات صاحبنظران و علما و کارشناسان درباره محرم و آیین‏های عزاداری سالار شهیدان(ع) در این مجموعه قابل اجراست. تهیه برنامه‏های منظم و منسجم رسانه‏ای برای نقد و بررسی شعر، مداحی و تعزیه خوانی و کارگاه‌های آموزشی از دیگر دستاوردهای این مرکز خواهد بود. این مجموعه می‏تواند تداوم‏بخش برگزاری سوگواره تعزیه کاشمر باشد.

این مجموعه در صورت بذل عنایت مسئولان شاهد؛ تبیین و تشریح ابعاد مختلف هنرهای آیینی به طور اعم و تعزیه و شبیه‏خوانی به طور اخص خواهد بود.تحقق آرزوهایی نظیر؛ تولید اولین آلبوم صوتی و تصویری  تعزیه، ساخت انواع فیلم‏های مستند و داستانی و حمایت از فعالیت‌های آکادمیک در این محل امکان‌پذیر خواهد بود. این مرکز می‏تواند در حوزه پژوهش در رابطه با؛ آیین‏های وابسته به تعزیه و مواردی چون؛ تعزیه مضحکه، منقبت‏خوانی، قنبرخوانی، مداحی، مرثیه‏سرایی و نخل‏گردانی میزبان و حامی طرح‌های تحقیقاتی باشد. آمین.

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.