کوهسرخ، پیشرفت و غربت گردو

اخبار ترشیز
Typography

حمیدرضا بی تقصیر 

مقدمه

گردو با نام علمی Juglanse regia گیاهی یک پایه است که گل‏های نر و ماده آن جدا ولی روی یک پایه قرار دارند. گل‏های ماده به شکل منفرد با گل آذین غیر متراکم با دو تا پنج گل در انتهای شاخه‏های فصل جاری تشکیل می‌شوند و گل‏های نر به صورت گل آذین سنبله متراکم (شاتون) بر روی شاخه‏ های سال قبل تشکیل می‌شوند.

خود بارور هستند، ولی چون گل‏های نر و ماده هم زمان باز نمی‌شوند، دگر کشن بوده و نیازمند به ارقام سازگار گرده دهنده هستند. خوردن گردو فواید بسیاری برای سلامتی انسان دارد، کاهش بیماری‏های قلبی، پیشگیری از سرطان و بهبود عملکرد مغز از فواید گردو است.

گردوها برای پوست و بدن واقعاً عالی هستند. برای همین بسیاری از بِرندهای مراقبت از پوست و زیبایی محصولاتی شامل گردو دارند، چون غنی از مواد مغذی هستند که برای کارهای عادی زیبایی ما مفید هستند. گردوها همچنین برای مراقبت از مو عالی می‏باشند. بسیاری از شامپوها شامل عصاره‏های گردو و روغن گردو  هستند. چون مو را سالم نگه داشته، آنها را براق می‏کنند. گردو با برخورداری از امگا 3، پروتئین، انواع ویتامین‌های آ، ب۱، ب۲، ب۳ و ث و نیز انواع مواد معدنی شامل نشاسته، کلسیم، فسفر، آهن، سدیم و پتاسیم ماده مغذی نیرومندی است که به همین خاطر غذای مغز، نامیده می‌شود.

مصرف روزانه چهار عدد مغز گردو موجب افزایش اسید چرب ضروری امگا ۳ شده و یک چهارم فنجان آن حدود ۹۰ درصد نیاز روزانه بدن را به این چربی ضروری تامین می‌کند. بر همین اساس موسسه غذا و دارو پیشنهاد کرده برای سلامت قلب روزانه ۳۰ گرم گردو مصرف شود. گردو ملاتونین دارد. گفته می‏شود این ترکیب با الگوهای خواب بهتر مرتبط است. گردو، غنی از فیبر است و راهی خوب برای حفظ صحیح عملکرد سیستم گوارشی هستند. مطالعات نشان می‏دهد که استفاده منظم از روغن گردو می‏تواند مسائل مربوط به طاسی را کُند، کند. یادمان باشد؛ مصرف زیاد گردو می‏تواند به دلیل میزان بالای انرژی آن منجر به افزایش وزن شود.

گردو در ایران و استان خراسان رضوی

مساحت باغ‌های گردو در ایران حدود ۱۶۰ هزار هکتار و تولید سالانه آن حدود ۳۰۰ هزار تن است اما این باغ‌ها اغلب بذری هستند و به همین خاطر عملکرد تولید محصول گردو در کشور  نسبت به میانگین جهانی کمتر است. در جهان یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار باغ گردو با تولید سالانه سه میلیون تن محصول وجود دارد. بر این اساس ایران از نظر سطح زیرکشت گردو مقام دوم و از نظر تولید آن مقام سوم جهان را در اختیار دارد. چین با ۴۲۵ هزار هکتار باغ و تولید سالانه ۱.۶ میلیون تن گردو رتبه نخست جهانی سطح زیرکشت و تولید این محصول را دارد. آمریکا نیز با ۱۱۰ هزار هکتار باغ گردو مقام سوم سطح زیر کشت این محصول را دارد.

آمریکا با تولید سالانه ۵۱۸ هزار تن گردو دومین تولیدکننده گردو در جهان شناخته می‌شود. ترکیه، اوکراین و رومانی نیز دیگر کشورهای عمده تولیدکننده گردو در جهان هستند. مهمترین ارقام گردوی ایران کاغذی، سنگی، سراب، ماکویی، سوزنی، نوک کلاغی، ضیاآبادی، خوشه‌ای، سبزوار، آمیخته خراسان، بافت کرمان، مازندران، داران شهمیرزاد، قزوین، طالقان، خوانسار، تسوج همدان، وفس و وانشا نام دارند. گردو در سه اندازه مختلف، کوچک، متوسط و بزرگ قرار دارد. خراسان رضوی با حدود ۶ هزار هکتار باغ زیر کشت گردو چهارمین تولیدکننده این محصول در کشور است.

همدان، فارس و کردستان به ترتیب رتبه‌های نخست تا سوم تولید این محصول را در ایران دارند.  چهار هزار و ۷۰۰ هکتار باغ بارور و ۹۵۰ هکتار باغ غیربارور گردو در این استان وجود دارد. حجم صادرات گردو را از خراسان رضوی ناچیز است. پارسال سه هزار و ۸۰۰ تن محصول گردو به ارزش ۷.۷ میلیون دلار از ایران به دیگر کشورها صادر شد که سهم خراسان رضوی از این حجم صادارت فقط ۴۰۰ کیلوگرم به ارزش چهار هزار و ۲۰۰ دلار بود. کارشناسان پراکندگی باغ‌ها، استفاده از ارقام بذری و بومی گردو را موجب سهم پایین این محصول در سبد صادرات محصولات باغی استان برشمرده‏اند.

در شیوه‌های سنتی باغداری محصول‌دهی گردو 8 سال زمان می‌برد، اما به کارگیری ارقام جدید گردو و شیوه‌های جدید کشت این محصول زمان باردهی آن را به پنج سال کاهش می‌دهد. سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی بر اساس برنامه وزارتی، ایجاد باغ مادری گردو را به منظور تولید ارقام اصلاح‌ شده و باکیفیت در اولویت فعالیت‌های خود قرار داده و هم‌اینک این طرح در مراحل نهایی اجرا قرار دارد. همه ارقام جدید و پیوندی گردو از خارج کشور وارد می‌شد، امید با راه‌اندازی و فعالیت باغ مادری گردو نسبت به تسهیل در استفاده کشاورزان و باغداران از گونه‌ها و ارقام جدید این محصول گشایش حاصل ‌شود. حجم کنونی برداشت گردو از هر هکتار باغ در استان ۱.۵ تن اعلام شده است.

زمان برداشت و فرآیند خشک کردن گردو

زمان برداشت گردو با توجه به واریته و شرایط آب و هوایی منطقه متفاوت است. در زمان برداشت پوست و مغز خوراکی آن رسیده باشند و پوست نازک اطراف مغزها و لایه چوبی بین دو لپه مغز قهوه‏ای شده باشد. مغز گردو در این زمان روشن و با کیفیت است و پوست سبز گردو ترک خورده است. با توجه به اینکه گردوهای قسمت‏های بالایی درختان گردو دیرتر ترک می‌خورند، باید آنها شاخص برداشت در نظر گرفته شوند. البته ترک برداشتن پوست سبز یا رسیدن پوست گردو 4 هفته دیرتر از رسیدن مغز اتفاق می‌افتد. زمانی که 85 درصد گردوهای درخت به آسانی جدا شوند و یا زمانی که پوست بیش از 95 درصد گردوهای برداشت شده به آسانی جدا شوند زمان مناسب برداشت است.

مخلوط بودن گردوهای نارس با گردوهای دیر برداشت شده با هم باعث کاهش کیفیت محصول برداشت شده می‌شوند. مغز گردوی نارس برداشت شده بعد از خشک شدن چروکیده می‌شود. افتادن گردوها روی زمین، زخمی شدن و ایجاد کپک از عوامل ایجاد خسارت به گردوهای برداشت شده هستند. یکی از روش های برداشت گردو که در ایران به طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد، روش برداشت دستی است که بوسیله میله‏های فلزی، چوبی یا پلاستیکی انجام می‌شود. در درختان بلند افراد باید روی چهارپایه‏های بلند یا نردبان یا شاخه‏های درختان بروند و با استفاده از چوب شروع به تکاندن شاخه‏ها کنند. اگر گردوهای ریخته شده به سرعت جمع نشوند، ممکن است بیماری قارچی بگیرند و مغز آنها سیاه شود.

برداشت مکانیکی گردو ضمن جلوگیری از خسارات ناشی از برداشت دستی هزینه‏های کارگری را هم کاهش می‌دهد. در این روش باید مراقب بود تا شاخه و تنه بوسیله تکاندن دستگاه آسیبی نبیند. در این روش بعد از تکاندن و ریختن گردوها روی زمین یک دستگاه دیگر آنها را جمع آوری می‌کند. پوست گیری باید بلافاصله بعد از برداشت گردو انجام شود و اگر پوست محصول 9 ساعت بعد از برداشت جدا نشود، کیفیت محصول کمتر می‌شود و مغز شروع به سیاه شدن می‌کند. اگر محصول زود برداشت شود پوست سبز به راحتی از پوست چوبی جدا نمی‌شود. برای پوست گیری محصول با حجم زیاد از دستگاه‏های مخصوص پوست‏گیری استفاده می‌شود.

خشک کردن بعد از برداشت باعث می‌شود وزن گردو ثابت و پایدار شود. مغز گردو کپک نزند و باعث سفید ماندن آن می‌شود. مغزهایی که مرطوب بمانند و یا به اندازه کافی خشک نشوند کپک می‌زنند و باعث ایجاد طعم نا مطلوب می‌شوند. گردو در شرایطی که کاملاً خشک باشد و داخل پوست چوبی خود و در محیط خشک قرار بگیرد تا سه سال می‌تواند بماند. محیط خشک کردن از نظر دمایی حدود 43 درجه سانتی‏گراد و رطوبت نسبی حدود 30 درصد مناسب است. در نهایت رطوبت گردو بعد از خشک کردن باید به 7 تا 8 درصد برسد. خشک کردن گردو در این شرایط بین 3 تا 4 روز طول می‌کشد. خشک کردن طبیعی گردو، روشی سنتی است. محصول روی زمین و در برابر نور آفتاب خشک می‌شود.

گردوها روی سطح صافی و به ضخامت یک ردیف و در سایه پهن و روزانه پشت و رو می‏شوند. اگر در منطقه احتمال بارندگی وجود دارد، فرایند خشک کردن زیر مکان مسقف انجام و یا در زمان بارندگی روی آنها پلاستیک کشیده می‏شوند. این روش بسیار ساده و ارزان است ولی گردوهای خشک شده با این روش ممکن است کیفیت کافی را نداشته باشند. در روش صنعتی، گردو در اتاقک‏هایی که کف آنها استیل مشبک است قرار داده می‌شود و هوای گرم از بین آنها عبور داده می‌شود. این روش نیاز به دستگاه گرم کن و پنکه دارد. سوخت مورد استفاده در این روش گاز طبیعی است و به مدت 24 ساعت طول می‌کشد. در این روش عوامل محیطی قابل کنترل است.

برداشت گردو در کوهسرخ

کوهسرخ به حق بهشت گمشده خراسان رضوی نامگذاری شده است. امید با شهرستان شدن این بهشت، شاهد پیشرفت بیش از پیش این خطه کوهستانی و با صفا و زرخیز از همه نظر باشیم. در بسیاری از روستاهای شهرستان کوهسرخ به ویژه مناطقی که در کنار رودخانه ششطراز واقع است باغات میوه سهم بارزی در فعالیت‌های کشاورزی اهالی دارد. بادامستان‌های دیم کوهسرخ در کشور کم نظیر هستند. سطح زیر کشت محصولات باغی کوهسرخ ۱۸ هزار هکتار است که از این مقدار۱۲ هزار و ۸۷۰ هکتار محصولات دیم  و مابقی محصولات آبی است. عمده‌ترین محصولات باغی کوهسرخ بادام آبی با سطح هزار و ۴۳۵ هکتار، بادام دیم با سطح ۱۲ هزار و ۶۰۰ هکتار، میوه دانه‏دار با سطح ۴۱۳ هکتار و میوه‌های هسته‌دار با سطح هزار و ۱۲۰ هکتار است.

بهشت گمشده خراسان رضوی سرزمین گردو محسوب می‏شود. البته مقوله باغ گردو در این دیار چندان مرسوم نیست، ولی گردوکاران در جاهای مختلف کوهستان کوهسرخ به کاشت این درخت همت گمارده‏اند. بی‏تعارف همه مسایل در کاشت و داشت و برداشت گردو سنتی است. نگارنده چندی پیش در شهر مشهد شاهد عزیمت دوستی از دیار کوهسرخ با عجله به سمت روستایش بود. می‏گفت جوزرزی داریم. این اصطلاح بهانه نگارش این یادداشت شد. می‏گفت درختان گردو موجود در جاهای مختلف کوهستان و اطراف آبادی‏ها و گوشه باغات ارج و قربی خاص دارد به حدی که به عنوان مهریه بانوان کوهسرخی هم محسوب می‏شوند. اواخر شهریور و اوایل مهر ماه فصل چیدن یا به اصطلاح کوهسرخی‏ها فصل « جَوُز رِزِی(jawz rezy) » است.

 برابر نظر مطلعان محلی؛ متاسفانه در کوهسرخ مانند خیلی جاهای دیگر چیدن گردو به شیوه سنتی انجام می‏شود لذا گاهی به علت ارتفاع درختان و محل قرار گرفتن آنها، شاهد پرت شدن از درخت و قطع نخاع و یا جراحت و حتی مرگ جوزچین‏ها هستیم. در کوهسرخ به افراد خبره در برداشت محصول گردو، «جوز ریز» اطلاق می‏شود. در گزارش علی طاهریان یکی از محققان فرهنگ عامه دیار کوهسرخ می‏خوانیم؛ "در کوهسرخ درختان گردوی بسیار قوی و پر عمری وجود دارد که چیدن محصول آنها کار هر کسی نیست. تعداد معدودی از افراد یک روستا بصورت حرفه‏ای این کار را انجام می‏دهند. در گذشته که برکت زیاد بود و درختان، گردوی زیادی داشتند سهم «جوزریزها» از هر درخت یک هفتم گردوهای آن درخت بود.

و به نسبت درختانی که کمتر گردو داشت یک ششم ، یک پنجم و یا یک چهارم بود. ولی در مجموع  به طور متوسط مزد جوز ریز همان یک ششم و یا یک پنجم بود . اما در حال حاضر یکی آنکه درختان  گردوی زیادی ندارند، بنابراین برای جوزریزها، یک هفتم و یک ششم و امثال آن نمی‏صرفد ، ثانیاً باغداران تنبل‏تر و جان عزیزتر شده‏اند و خودشان تن به بالا رفتن درخت نمی‏دهند، بنابراین مزد جوزریز به نصف هم رسیده است." مزد 60 هزار تومانی ده سال قبل به روزی 300 هزار تومان و حتی بیشتر رسیده است!  بعد از دروی غلات شاهد حضور افرادی به عنوان خوشه‏چین هستیم. اینان با رضایت مالک زمین، خوشه‏های افتاده بر زمین و به خرمن نرسیده را برای خود جمع می‏کنند.

در موسوم برداشت محصول درختان گردو، شاهد حضور افرادی هستیم که گردوهای به دور مانده از چشم صاحبان اشجار گردو را با رضایت آنان از میان شاخ و برگ‏ها برداشت می‏کنند. به تعبیر محققان بومی این کار ادامه جوزرِزی است. به این فرایند «جوز پچینی» یا «جوز‏پی‏چینی» می‏گویند. افرادی که این کار را می‏کنند نترس و بی‏باک بوده و با مهارت و ریسک بالا از درختان بالا رفته و گردوهای مانده بر درخت را جمع می‏کنند. آیین گردوتکانی و یا جوزرزی در کوهسرخ لیاقت ثبت ملی را دارد. شایسته است این آیین مستندنگاری گردد. مثلاً ابزار و وسیله چیدن گردوها چوب‏های بلند در سایزهای مختلف از چوب درخت سپیدار است. در این باره با حسین صمیمی یکی از اهالی کریز همکلام شدم.

 به تعبیر او چوب سپیدار، بخاطر راست بودن وسبک بودن انتخاب شده، محلی‏ها به این چوب «یاه» می‏‏گویند. از  پوست سبز گردو از قدیم‏الایام برای تهیه رنگ جهت نخ‏های قالیبافی استفاده می‏شد. در کوهسرخ ارقام مختلف گردو موجود است. گردوهایی که مغز آنها به سختی بیرون می‌آید، معروف به سوزنی است، یعنی با سوزن باید مغزش در بیاید. این نوع گردو بسیار نامرغوب می‏باشد. گردویی که خیلی زود می‏رسند، گرمه، نام دارد. به گردوهایی که مغز آنها خیلی چرب است روغنی، اطلاق می‏شود. به گردوهایی که خیلی بزرگ هستند، کدونی، یا، کدویی، می‌گویند، یعنی مثل کدو بزرگند که در کوهسرخ خیلی کمیاب هستند .به گردوهایی که پوستشان خیلی نازک است و با دست شکسته می‏شود، کاغذی، گفته می‏شود که این نوع هم بسیار کمیاب ومرغوب است

تکمله همراه چند پیشنهاد:

در بسیاری از کشورها ، امروزه تکنولوژی به کمک باغداران گردوکار آمده و شیوه کشت را تغییر داده تا تمام محصول آنها یکدست، درشت و تجاری است و خبری از مغز های سیاه و بی‏فرم نیست . بسته‌بندی، برندسازی و صادرات محصولات کشاورزی از جمله بخش‌هایی هستند که در شهرستان کوهسرخ کمتر به آن توجه شده است. ایجاد صنایع تبدیلی در شهرستان ضروری است. در سطح کشور صحبت از نهال‏های اصلاح‏شده‏ با ثمردهی ده تن در هر هکتار است. در کوهسرخ این ثمردهی چند تن است؟ در کشور در گردوکاری سنتی ثمردهی بین یک تا دو تن می‏باشد. در باغداری نوین، ارتفاع درخت گردو به بیش از چهار متر نمی‏رسد و به راحتی می‏شود عملیات مراقبت به خصوص شناسایی کرم خراط را روی آنها انجام داد.

 نقل است که؛ در یک باغ مکانیزه در کشور چین، محصول یک باغ صد هکتاری با ده نفر قابل برداشت است، اما در ایران برای برداشت محصول باغ یک هکتاری، ده نفر را به کار می‏گیرند. بد نیست بدانید  در حال حاضر در ایران، گردوکار 25 درصد محصولش را باید صرف هزینه‏های برداشت کند. در دیگر کشورها این رقم به دو درصد می‏رسد. در زمینه صادرات گردوی ایران برخلاف پسته و خرمای کشورمان، کارنامه قابل قبولی ندارد. متاسفانه کشاورزان و باغداران نه رغبتی برای تغییر الگوی کشت دارند و نه برای صادرات کاری از دستشان بر می آید .با وجود تولید گردو در کشور به اندازه کافی، اما این محصول جزو اقلام وارداتی هم دیده می‏شود. اکثر گردویی که به کشور وارد می‏شود، از امریکا و شیلی است.

گاهی هم از کشور ترکمنستان گردو به ایران می‏آید، اما دوباره به نام ما به کشورهای عربی صادر می‏شود، چرا که گردوی تولیدی باغات ایران چندان باب دل مشتریان خارجی نیست . برای بِرندسازی گردوی کوهسرخ چه کردیم؟ برای ترویج کشت ارقام جدید گردو با بازدهی مطلوب و مقاوم در مقابل تغییرات اقلیمی کوهسرخ چه کردیم؟ برای سرشاخه‏کاری درختان گردوی کوهسرخ چه کردیم؟ این امر موجب می‏شود تا درختان گردوی این شهرستان رشد عمودی نداشته و به طبع گردو تکان‏ها یا جوزریزها نیازی به صعود به ارتفاعات بالا برای برداشت گردو نداشته باشند. فرآیند سرشاخه کاری درختان گردو باعث می‏شود بتوان با استفاده از دستگاه‏های نوین برداشت گردو مانند شیکر  اقدام به برداشت گردو کرد. حتی می‏توان از بالابر عمودی استفاده کرد.

برای جوزریزها و یا گردو تکان‏ها یک نوع کمربندهای خاص ساخته شده که به قسمت‏های مختلف بدن آنها وصل می‏شود و توسط مهارهایی که برای آن تعبیه شده به صورت شاخه به شاخه بر روی نقاط مورد نظر قفل می‏شود و امکان تکاندن گردوها را فراهم می‏کند. کاش این کمربندها در کوهسرخ رواج بیابد. امید غربالگری گردو‏تکانان یا همان جوزریزان با همکاری شبکه بهداشت و درمان انجام شود. رعایت ایمنی محیط کار برای اینان در ایام برداشت گردو ضروری است. امید اینان بیمه هم باشند. در هر حال گردو یک محصول استراتژیک هست که هم در داخل و هم در خارج خواهان دارد. امید گردو در کوهسرخ از غربت خارج شود و بدل به عاملی برای پیشرفت این شهرستان گردد. آمین.

 

 

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.