نگاهی به ورزش زورخانه در کاشمر

اخبار ترشیز
Typography

حمیدضیایی 

ورزش زورخانه ای یا باستانی یکی از ورزش های ملی است که در فرهنگ ما سابقه ای طولانی دارد. با ظهور اسلام این ورزش چهره ای ملی_مذهبی به خود گرفت؛ به طوری که اذکار مقدس در این ورزش رواج پیدا کرد و این ورزش چهره ای قداست گونه به خود گرفت.

این قداست و باور مذهبی تا جایی پیش می رود که حتا برای شفای بیماران در گودهای زورخانه دعا می خوانند و حتا بر این باور بوده و هستند که بیماران از دعای ورزشکاران شفا یافته اند. باورهای مذهبی در این ورزش تا آنجا پیش می رود که دیگر اذکار و دعا و صلوات جزو لاینفکی از این ورزش ملی_مذهبی است. حتا بعضی ورزشکاران هنوز بر این باورند که باید با وضو به گود وارد شوند.

اگر بخواهیم به این مقوله بیشتر بپردازیم مجال نیست. اما ذکر یکی دو نکته ی مهم که ریشه در باورهای مذهبی دارد گریزناپذیر است. احترام به سادات یکی از نکات مهمی است که در ورزش زورخانه رعایت می شود؛ تا آنجا که سادات در گود زورخانه از جایگاه والایی برخوردارند و حتا از پیشکسوتان بالاتر می ایستند.

یکی دیگر از نکاتی که حایزاهمیت است این است که برای خوش آمدگویی به پیشکسوتان از ذکر صلوات استفاده می شود. این خود نشان دهنده ی تأثیر مستقیم باورهای مذهبی در این ورزش است. (به مقوله ی جایگاه و احترام به پیشکسوتان خواهیم پرداخت).

 

این ورزش سوای آداب ملی_مذهبی، دارای ابزاری است که حرکات ورزشی را بدون آنها نمی توان انجام داد. در این ورزش از ابزار مختلفی استفاده می شود. مهم ترین آنها ضرب و زنگ است که در اختیار مرشد قرار دارد و این ورزش بدون ساز و نوای مرشد هیچ لطفی ندارد و باید متذکر شویم که بدون مرشد این ورزش امکان پذیر نیست و رسمیت پیدا نمی کند.

 

سردَم:

سردم مکانی است که بالاتر از سطح زمین و گودِ زورخانه ساخته می شود. به طوری که مرشد مشرف به گود و محیط زورخانه است. مرشد در این مکان قرار می گیرد و به نواختن ضرب می پردازد. مرشد که به آن مدیر هم می گویند از این مکان گود را مدیریت می کند.

 

 

از دیگر ابزار این ورزش می توان به «تخته شِنو»، «میل»،«کباده»، و «سنگ» اشاره کرد. که البته هرکدام چهره ای اسطوره ای و نمادین دارند که به شرح آن در خلال یادداشت خواهیم پرداخت.

 

ورزش زورخانه ای در کاشمر نیز سابقه ای بیش و پیش از صدسال دارد. تا آنجا که توانسته ام نام هایی از زورخانه های کاشمر یافته ام که جا دارد همین جا از دو تن از ورزشکاران، که اطلاعاتی در مورد این ورزش در اختیار نگارنده گذاشتند تشکر کنم؛ اول از همه از صبوری جناب آقای مهندس محمدجواد شمس سپاسگزارم که نکته هایی ریز در مورد این ورزش در اختیارم قرار دادند و پس از ایشان از آقای ابوالفضل رمضانژاد که نام هایی از زورخانه های قدیم کاشمر که برای نگارنده گمنام بود را ارسال کردند. ایشان البته کتابی گردآوری کرده اند که امیدوارم هرچه زودتر منتشر شود تا زمینه ی تحقیق بیشتر در این زمینه را برای علاقه مندان مهیا کند.

 

آداب زورخانه:

همان طور که پیش از این یادآور شدم ورزش زورخانه دارای آدابی مذهبی است. یکی از این آداب احترام به سادات است. اما قبل از ورود به مقوله ی آداب زورخانه، لازم است که خواننده را با فضایی کلی از این ورزش ملی آشنا سازیم.

زورخانه متشکل از گود و سردَم است. سردَم را پیش این ذکر کردیم و از تکرار آن می پرهیزیم؛ اما گود در اَشکال مختلف ساخته می شود. (دایره ای، شش ضلعی، و...). سردَم در قسمتی از زورخانه قرار می گیرد که مشرف به درِ ورودی زورخانه باشد و بالاترین قسمت گود با توجه به مکان قرارگیری سردَم مشخص می شود. پس وقتی از بالای گود یا زیر سردَم سخن به میان می آید منظور نظر ما مکان قرارگیری پیشکسوتان و سادات است.

دلیل قرار گرفتن سردَم  مشرف به درِ ورودی از این جهت است که مرشد همزمان مراقب ورود و خروج میهمانان باشد(از این جهت است که مرشد همواره میهمانان را خوش آمد می گوید).

در گودِ زورخانه سلسه مراتبی وجود دارد که باید رعایت شود. این سلسله به ترتیب کسوت ورزشکاران مشخص می شود. زیر سردَم اول مکان قرار گرفتن سادات است و پس از سادات پیشکسوت در این مکان می ایستد و به ترتیب کسوت به سمت پایین گود یعنی مقابل سردَم ادامه پیدا می کند؛ نوخاسته که در قدیم از آن با نام «نوچه» یاد می شده در مقابل سردَم می ایستد.(یعنی پایین ترین قسمت گود).

ضرب و زنگ:

 

ضرب و زنگ یکی از مهم ترین ابزار ورزش است و چنانکه پیش از این آمد بدون ضرب و زنگ و مرشد، ورزش رسمیت پیدا نمی کند. ضرب زورخانه که توسط مرشد نواخته می شود، به نوعی موسیقی ورزش زورخانه ای است. نواختن ضرب نه تنها از جهت رعایت ریتم ورزش انجام می گیرد، که موجب تهییج ورزشکاران نیز می شود. مرشد در هنگام انجام حرکات ورزشکاران برای هر حرکت یک ریتم خاص که از قبل آموخته است می نوازد و ضرب نواختن خود را با ورزشکاران هم آهنگ می کند.

زنگ چند کاربرد دارد. یکی اینکه در هنگام تعویض حرکات ورزشی، مرشد با نواختن زنگ به دیگر ورزشکاران اعلام می کند که حرکت میاندار عوض شده.

کاربرد دیگر زنگ برای ادای احترام به پیشکسوتان و کهنه سوران این ورزش، چه در هنگام ورود به زورخانه و چه در هنگام چرخیدن ورزشکاران پیشکسوت استفاده می شود.

 

وارد کردن:

وارد کردن یک اصطلاح در میان ورزشکاران است که برای پیشکسوتان استعمال می شود. وقتی کهنه سوار یا پیشکسوت صاحب زنگی به زورخانه وارد می شود، مرشد ایشان را وارد می کند. همزمان با ورود کهنه سوار یا پیشکسوت صاحب زنگ، مرشد ایشان را خوش آمد می گوید و با نواختن ضرب و زنگ و ختم صلوات ورود ایشان را به دیگران خبر می دهد. این یکی از مراتب احترام به بزرگتران است که پیش از این اشاره شد.

البته این عمل نیز دارای سلسله مراتب است. کهنه سوار پیشکسوت باید سنش بالاتر از60 سال باشد و حداقل 30-40 سال سابقه ی ورزش را در کارنامه داشته باشد؛ به ایشان صاحب زنگ می گویند. چه در هنگام ورود به زورخانه و چه هنگام ورود به گود و چه هنگام چرخیدن ایشان صاحب زنگ هستند. یعنی برای شان زنگ نواخته می‌ شود

یک مرتبه پایین تر از پیشکسوت را با ذکر صلوات وارد می کنند و با ذکر صلوات وارد گود می شود و البته در هنگام چرخیدن ایشان می تواند صاحب زنگ باشد. البته مرشد می باید از این سلسله مراتب آگاهی کافی و لازم را داشته باشد.

 

 

وارد شدن به گود:

مرشد نقش مدیر گود را دارد و از همین جهت است که او را مدیر هم می گویند. ورزشکاران در هر رده ی سنی و کسوتی می باید با اجازه ی مرشد وارد گود شوند. اصطلاحاً می باید از مرشد رخصت بگیرند. منتها همان طور که اشاره شد وارد شدن پیشکسوت یا کهنه سوار به گود تفاوت هایی دارد که مرشد با نواختن ضرب و زنگ و ختم صلوات این مراتب را رعایت می کند. نکته ی دیگر اینکه مرشد می تواند هنگام ورود کهنه سوار یا پیشکسوت ورزش را متوقف کند تا ایشان در جای خود قرار بگیرند. پس از آن مرشد و میاندار از کهنه سوار رخصت می گیرند و دوباره ورزش را آغاز می کنند.

 

 

میاندار:

میاندار کسی است که در وسط گود قرار می گیرد و حرکات ورزشی را مدیریت می کند. میاندار معمولاً یکی از پیشکسوتان است و یا به دستور پیشکسوت یا مرشد تعیین می گردد.

میاندار می باید نسبت به ترتیب حرکات ورزشی آگاهی داشته باشد. یعنی باید ورزشی بی نقص ارایه کند و ترتیب حرکات را بداند و رعایت کند. البته میاندار می باید توانِ دیگر ورزشکاران را مد نظر داشته باشد تا در حرکات نه افراط کند و نه تفریط. باید حد تعادل را حفظ کند و در عین حال، اصطلاحاً عرقِ ورزشکاران را در بیاورد.

ترتیب حرکات ورزشی:

ابتدا در این ورزش، مانند دیگر ورزش ها به گردم کردن بدن می پردازند. این عمل را با دویدن در دورِ گود آغاز می کنند. زمانِ دویدن را مرشد با توجه به شعری که انتخاب می کند، مشخص می سازد.

پس از دویدن، ورزشکاران «تخته شِنو» را بر می دارند و در مقابل خود قرار می دهند و در مقابل تخته کُنده (زانو) می زنند. مرشد با خواندن شعری، مدح و ثنای پروردگار را می گوید؛ به این قسمت از ورزش «فتح بسم الله» می گویند.

در مدتی که مرشد فتح بسم الله را می خواند مرسوم است که یک نفر شروع به سنگ گرفتن می کند(البته سنگ گرفتن یک حرکت انفردای است و در گود کمتر صورت می پذیرد و بیشتر جنبه ی تشریفاتی دارد).

البته نکته ای که این روزها در زورخانه کمرنگ شده است «مشت و مال» است. مرسوم بوده است که هنگام خواندن فتح بسم الله تازه کارها، پیشکسوت های خود را مشت و مال (ماساژ) می داده اند. البته در گذشته در زورخانه ها فردی برای این کار حضور داشته به نام مشت و مالچی که حالا دیگر این امر منسوخ شده است.

پس از پایان شعر، مرشد با جمله ای دعایی:«نوشته بر درِ جنّت به خط سبز جلی/ شفیع روز قیامت محمد است و علی» شعرش را به پایان می برد؛ ورزشکاران با ذکر صلوات از جا بر می خیرند و حالت «شِنو» می گیرند. شنو با صدای زنگ مرشد آغاز می شود.

«شِنو» چهار نوع است: سرنوازی، چَکشی، کشیده، و پیچ

شنو سرنوازی و چکشی برای تقویت عضلات بازو و سینه انجام می گیرد و شنو کشیده و پیچ برای تقویت عضلات پهلو انجام می شود.

تخته شنو نماد شمشیر در جنگ های ایران باستان است. لازم به ذکر است که اصطلاح «شنا» نیز بر این حرکت اطلاق می شود که البته اشتباه است. اسم صحیح این حرکت همان «شنو» است. شنو، اسم مصدر و ماده ی مضارع شنیدن است(ر ک دهخدا) در جنگ های قدیم کسانی بوده اند که با گذاشتن گوششان بر زمین نزدیک شدن سپاه دشمن را شنود می کرده اند و خودِ حرکت «شنو» نماد این کار است.

نرمش:

پس از پایان حرکت شنو، میاندار و ورزشکاران از حالت شنو خارج می شوند و می ایستند. برای مرشد و نوای مرشد دعا می کنند و با ذکر صلوات به استقبال نرمش می روند.

نرمش را با حرکت «پا» آغاز می کنند. در حالت «درجا» پا بر زمین می کوبند. به این حرکت «پای جنگلی» می گویند. پس از آن حرکات دست و... را آغاز می کنند. نرمش ها به ترتیب است و میاندار می باید به تمام حرکات و ترتیب آن ها مسلط باشد. آخرین حرکتی که در نرمش انجام می شود«شنو پا» است که ورزشکاران جلو و عقب می روند و پس از سه بار پا کوبیدن به زمین، می نشینند و بلند می شوند. نرمش نماد گرم کردن قبل از ورود به میدان جنگ است.

 

 

میل:

میل گرفتن یکی دیگر حرکات ورزشی است. میل را نماد «گُرز» دانسته اند. میل را به طور عمودی در مقابل سینه نگه می دارند و با چرخاندن به پشت دوباره در حالت اول بر می گردانند. حرکت میل به دو نوع صورت می پذیرد: «سرنوازی» و «سردست» که حرکت اول آرام و قابل شمارش انجام می گیرد و میل سردست پشت سر هم و تند انجام می شود. حرکت میل نیز برای تقویت سرشانه، بازو، و پشت بازو انجام می شود؛ و یکی از حرکات کلیدی در ورزش زورخانه است.

لازم به ذکر است که ورزشکارانی هستند که با میل های کوچک به بازی می پردازند و معمول با سه یا چهار میل این کار را می کنند. میل بازی یکی از شیرین کاری های این ورزش است که البته نیاز به تبحر و تمرین بسیار دارد.

 

آخرین حرکت:

آخرین حرکت ورزشی پس از میل گرفتن، پا زدن است. پا زدن به ترتیب متشکل است از: پای اول، شِلال عقب، پای تبریزی، و پای آخر. در میان پا زدن بعد از حرکت شِلال عقب میاندار به حاشیه گود می رود تا بعضی از ورزشکاران در میانه ی پا زدن شروع به چرخیدن کنند. در هنگام چرخیدن مرشد شروع به خواندن می کند و تا پایان چرخیدن ورزشکاران ادامه پیدا می کند. پس از آن پای تبریزی می زنند و بعد پای آخر و پایان ورزش.

در پایان ورزش طبق روال، میاندار صلوات ختم می کند و دعا می خواند. پس از آن به ترتیبِ کسوت از تازه کار شروع به چرخیدن می کنند و آخرین نفری که طبق سلسه مراتب ورزش می چرخد، سادات است. چرخیدن ورزشکاران را مرشد با ضرب و هم آهنگ با چرخنده ضرب می نوازد. بعد از آخرین نفر که می چرخد، میاندار دعا می خواند. دعا را معمولاً با یک لُنگ زورخانه که از پیشکسوت با مرشد می گیرد، آغاز می کند. ابتدا دعا را به مرشد تعارف می کند و به نوعی رخصت می گیرد و پس از آن از سادات کسب اجازه می کند و پس از سادات کهنه سوار، پیشکسوت و به ترتیب از تمام ورزشکاران کسب اجازه می کند و بعد دعا را می خواند.

کباده:

کباده را به طور معمول بعد از دعا می زنند. دلیل این امر این است که کباده یک حرکت انفرادی است و لزومی ندارد که در گود و میانه ی ورزش انجام شود. سنگ نیز به همین شکل یک حرکت انفرادی است، اما نگارنده آن را در میان فتح بسم الله آوردم تا قاعده ی کلی و ترتیب حرکات مشخص باشد.

کباده، همان طور که از شکلش پیداست نماد کمان است و بعضی آن را کمان آرش می دانند.

 

 

 

نگاهی به زورخانه های کاشمر از گذشته تا امروز:

همان طور که در ابتدای این مقال اشاره شد، زورخانه در کاشمر سابقه ای بیش و پیش از صدسال دارد و نگارنده توانسته ام نام بعضی از زورخانه ها را به لطف دوستان ورزشکار بیابم.

از قدیمترین زورخانه های کاشمر می توان از زورخانه ای نام برد که در محلِ «دم برج» واقع در شهرنو سابق، خیابان مدرس فعلی نام برد. اطلاعی از مؤسس آن در دست نیست. زورخانه ی دیگری گویا در منزل اولیایی بوده است که در خیابان 17 شهریورِ امروزی بوده و مؤسس آن آقا میرزا اولیایی بوده است.

چند زورخانه ی دیگر نیز بوده که به دلیل جلوگیری از اطناب کلام از آوردن نام آنان خودداری می کنم و به ذکر چند نام دیگر می پردازم.

اما زورخانه های دیگری که امروزه حداقل از آن ها عکسی به یادگار مانده است و بعضی که هنوز فعالیت می کنند را می آوریم:

زورخانه ی قدس، واقع در خیابان قائم امروزی نزدیک کال بوده که مؤسس آن آقا محمد علی عیدگاهی(قدس ورزنده) بوده است. مرحوم قدس ورزنده یکی از پیشکسوتان نامدار کاشمر بوده اند.

پس از این زورخانه، زورخانه ی حزب ملّیون واقع در خیابان امام خمینی نبش هیئت حضرت علی اصغر بوده که ملک آن از فرمان ها بوده و مؤسس آن مرحوم نخعی بوده است؛ مرشد این زورخانه مرحوم حاج محمد رمضانژاد معروف به حاجی مدیر بوده است.

زورخانه ی تاج(نخعی) واقع در خیابان مدرس فعلی بوده که مؤسس آن نیز مرحوم نخعی بوده است.

زورخانه ی حاجی ناظمی، واقع در خیابان امام خمینی پشت بهداری بوده که مؤسس آن کهنه سوار مرحوم حاج حسین ناظمی بوده اند.

زورخانه ی تختی که مؤسس آن دولتی است.

زورخانه ی برق، واقع در خیابان امام خمینی مؤسس آن اداره برق کاشمر، به همت جناب مهندس محمد جواد شمس ایجاد شد( هنوز فعالیت می کند)

زورخانه حضرت علی اکبر، مؤسس آن حاج حسن و حاج حسین فاطمی(هنوز فعالیت می‌ کند)

 

برخی از پیشکسوتان و کهنه سوران گذشته ی زورخانه در کاشمر:

مرحوم حاج غلامرضا رمضانژاد، معروف به غلام قوم؛ مرحوم سید مهدی خان سید کلالی؛ مرحوم محمدعلی عیدگاهی معروف به قدس ورزنده؛ حاج غلامرضا پالایی؛ مرحوم حاج محمد رمضانژاد معروف به حاجی مدیر؛ مرحوم حاج حسین ناظمی؛ مرحوم حاج حسین رمضانژاد معروف به حاج حسین قوم؛ مرحوم حاج علی ساعی، معروف به حاجی مشتاقی؛ آقا سید حسین حسینی؛ بهمن ضیایی؛ حاج قاسم رسولی؛ موسی خان گنابادی نژاد؛ مرحوم حاجی لایی نژاد؛ مرحوم حاج علی اکبر مؤذن؛ حاج غلامعلی تختی؛ حاج اکبر رجب پور؛ حاج محمد صاحبی؛ حاج قاسم رمضانژاد(قوم)؛ مرحوم حاج علی اکبر رحمانی؛ مرحوم حاج محمد فیض؛ حاج محمد بهشتی؛ حاج جواد هجربر؛ حاج امبر لایی نژاد؛ حاج قاسم صنعتی. (نکته: در کنار نام کسانی که مرحوم نیامده است به این معناست که در قید حیات هستند و خداوند عمر و عزتشان دهاد).

 

 پیشکسوتان امروز:

آقایان مهندس محمدجواد شمس؛ حاج حسن حلوایی؛ مسعود رمضانژاد؛ مهندس احمد مؤذن؛ سید مهدی بلوریان؛ محمدرضا پورناصر؛ محمد باب الحکمی؛ عباس علوی؛ قاسم مجیبی؛ مجید شاکری؛ محمدرضا شاکری؛ حاجی معین زاده.

مرشدان:

تا آنجا که نگارنده یافته ام و از شنیده ها به خاطر دارم اولین مرشد و شناخته شده ترین مرشد کاشمر مرحوم حاج محمد رمضانژاد معروف به حاجی مدیر بوده است. ایشان طبق آنچه شنیده ام گویا مرشدی را از شخصی معروف به «پسر حسین پهلوان» آموخته است.

 

 

مرشدان پس از حاجی مدیر:

کربلایی حسن کفاش؛ مرحوم محمد ایران نژاد؛ مرحوم حسین فیوچ؛ حمد تورده؛ حسین شیخی.

 

 

 

 

گلریزان و سفره داری:

 

یکی از رسوم رایج در میان ورزشکاران زورخانه سفره داری است. سفره داری جزوی از مرام و مسلک ورزشکاران است و از دیرباز رواج داشته است. حتا این امر را به پهلوانی نسبت می دهند.

 

گلریزان هم یکی دیگر از رسوم زورخانه است. در قدیم اگر برای ورزشکاران مشکلی مالی پیش می آمد در گود زورخانه بدون اطلاع آن فرد گلریزان می گرفته اند. شیوه ی گلریزان به این ترتیب بوده است که بدون ذکر نام نیازمند، یک لُنگ زورخانه را وسط گود پهن می کرده اند و هرکس در حد توان و بضاعت خود کمک می کرده و آن پول را زیر لُنگ می گذاشتند و پس از پایان گلریزان لَنگ را جمع می کرده و تحویل فرد نیازمند می داده اند. این امر هنوز هم اجرا می شود.

 

 

 

آنچه تا اینجا نقل شد بخشی از فرهنگ و رسوم زورخانه بوده که تا امروز ادامه یافته است. و نگارنده امیدوارم به نسل های بعدی نیز منتقل شود.

سعی خواهم کرد در شماره های بعدی در حوزه ی زورخانه و خاطرات زورخانه ای گفت و گوهایی داشته باشم.

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.