شب چله و کمین کرونا و گرانی

اخبار ترشیز
Typography

رضا فدافن 

کرونا، بر نحوه اجرای بسیاری از آیین‏های ملی و مذهبی ما تاثیرات عجیبی گذاشته است. نیازی نیست برای این تاثیرات در رشته جامعه ‏شناسی یا یکی از شاخه‏ های علوم اجتماعی دارای مدرک باشید، کافی است یک آیین را در ذهن قبل و حین کرونا بررسی بفرمایید. از زمستان سال گذشته تاکنون مدام شاهد پررنگ‏تر شدن این تاثیر هستیم.

در همین زمینه می‏ توان به؛ عدم برگزاری نماز در مساجد، عدم برگزاری آیین‏ های مختلف محرم، کیفیت ازدواج‏ها و مراسم سور و سوگ اشاره کرد. در نوروز شاهد کمرنگ‏تر شدن دید و بازدیدهای سنتی نوروز بودیم و یحتمل تا دو سال دیگر هم خواهیم بود.

امسال شب یلدا هم حال و هوای کرونایی دارد. برخی می‏ گویند در ظهور موج سوم کرونا، دید و بازدیدهای خانواده‏ ها و دورهمی‏ ها نقش مهمی دارند. همین‏ ها معتقد دورهمی مربوط به شب چله در ظهور موج چهارم کرونا موثر است. در لحظه نگارش این یادداشت شاهد تبلیغات فراوان برای رعایت پروتکل‏ های بهداشتی و مباحث مبارزه با کرونا در دیارمان هستیم. یقین در ستاد مبارزه با کرونای کشور و استان و شهرستان، روانشناسان و جامعه‏ شناسان حضور دارند. یقین از این متخصصان در باره رفتار اجتماعی مردم برای فرهنگ‏ سازی در حوزه مبارزه با کرونا پرسش ‏های شده است.

هر شهر و شهرستانی متشکل از خرده فرهنگ‏های مختلف است. در آبادی‏های قدیمی دیارمان شاهد تقسیم روستا به بالاده و پایین‏ده و حتی میان‏ده هستیم. همین تقسیم بندی گواه نوعی تفاوت مبتنی بر محل اسکان است. این خرده فرهنگ‏ها دارای باورهای خاص خود هستند. برای هر یک از این خرده فرهنگ‏ها باید یک فرهنگ‏ سازی ویژه تبلیغ شود. یقین نوع تبلیغات پیشنهادی در تهران در مشهد باید بومی شود. حتی در کاشمر و روستاهایش هم باید بومی شود. از طرح این مسئله تعجب نکنید. عزیزی می‏گفت هر کسی کرونا بگیرد دیگر مبتلا نمی‏شود. او دوست دارد دوستان و اقوامش را که یک بار مبتلا شده‏اند را برای دورهمی شب یلدا دعوت کند.

در این رابطه با چند دوست هم صحبت شدم. نتیجه جالب بود. بعضی دوست دارند با دلایل مختلف خود را ضد کرونا بدانند و دورهمی‏هایشان را برگزار کنند. جالب‏تر آن که برخی با علم به تاثیر هر دورهمی بر افزایش مبتلایان به کرونا می‏گفتند ما می‏خواهیم بمیریم به کسی ربطی دارد؟ ایشان وفای به آداب و رسوم را نشانه غیرت و عُرضه می‏دانستند. نکته ساده عدم ابتلا مجدد فردی که یک نوبت به کرونا مبتلا شده، یک باور رایج در میان برخی از اهالی نقاطی از کاشمر و ترشیز است. همین باور می‏تواند باعث یک دورهمی شود. همه می‏گویند برای یلدا دورهم جمع نشوید، برخی به جای شب چله اقدام به برگزاری ظهر چله می‏کنند.

هر چه هست در وضعیت فعلی عمل به قوانین وضع شده در باره مقابله با گسترش کرونا بسیار مهم است. گاهی زود دیر می‏شود. با این همه شاهد بعض اتفاقات جالب در این حوزه هستیم. برخی خودجوش پویش کمک مومنانه به اقشار آسیب‏پذیر را آغاز کردند تا در شب چله به آنها مواد غذایی برسانند. بعضی نذر نخریدن دارند. آری اینان به علت گرانی‏ها، چیزی برای روی کرسی و میز آشپزخانه و میزهای عسلی خانه‏هایشان تهیه نکرده‏اند. بسیاری از ایشان به مستمندان فامیل و محله رسیدگی می‏کنند. بعضی از ایشان به لطف شبکه‏های اجتماعی با والدین و فرزندان و اقارب و خویشان و آشنایان در ارتباط هستند.

کرونای امسال یک یار بدذات دارد، گرانی در کنار کرونا حمله گازانبری به مردم کرده است. شب یلدا در سایه‏سار این دو رنگ و بوی همیشه را ندارد. با این همه مرور خاطرات شب‏های یلدای سالیان گذشته خالی از لطف نیست. حس نوستالوژیک این شب در خیال و ذهن و دل همه جاری است. آه حسرتی بر دل داریم که چرا چونان گذشته نمی‏توانیم برای شب چله به خانه بزرگ خانواده برویم. آه حسرت بر دل داریم که نمی‏توانم در مراسم بله‏برون و مقدمه‏چینی برای شادی‏ها شرکت کنیم. برای شادی‏های شب چله دلمان تنگ شده است. برای برف شیره شب یلدا دلتنگیم. کاش مقوله تهیه برف‏شیره مستندسازی شود.

کاش با استفاده از تحقیقات و پژوهش‏های ملی مربوط به آیین‏های زمستان، این مسئله در سطح بومی از منظر فرهنگ مردم مورد بررسی قرار بگیرد. کافی است دفتر نمایندگی میراث فرهنگی در دیارمان این مهم را وجه همت خود سازد و کارگروهی ویژه مستندسازی آیین‏های زمستان تشکیل بدهد. این کارگروه بایسته است ابتدا آیین‏های شب یلدا را بررسی کند و همزمان گوشه چشمی به مناسبت‏های مذهبی و گردش ماه قمری در خلال سال شمسی داشته باشد. از این منظر باید ضمن توجه به خوراک و غذا در این فصل به مسایل سوگ و سور و کارنواها و نوع پوشش در شب چله، در گذر تاریخ توجه کرد.

 دلتنگ گیاه چوبک برای کف زدن هستیم. کُرسی یک نوستالوژی شده است. آن مجمر روی کُرسی و انواع ظرف‏های حاوی انواع خوراکی‏ها در ذهن ما مدام در حال عرض اندام است. آن خوراکی‏ها هم مدام در حال رژه رفتن در برابر چشمانمان است. گوشه چشمی هم به شام داشتیم. اگر امر خیری بود و به قول اهالی «جواب اِستَنِی» و بعله برون بود، حواسمان به رفتار خانواده عروس و یا داماد بود. اگر هم عزا بود برای سر سلامتی و عرض تسلیت به دیدار صاحب عزا می‏رفتند. یقین امسال بزرگ‏ترها و سالمندان آیین‏های شب یلدا را برای اطرافیان نقل خواهند کرد. مصرف هندوانه و انار و خشکبار و آجیل در این دوره بسیار بالاست.

البته اگر گرانی بگذارد. مصرف چای و قند هم بالاست. مصرف میوه و خشکبار هم بالاست و صد البته امسال هر چقدر هم بالا باشد قاطبه هموطنان به خاطر کرونا، دورهمی نداشتند. کلمه یلدا کلمه‏ای از پارسی باستان نیست. ریشه این واژه به زبان‏های آرامی و سریانی که ریشه‏ای سامی دارد، می‏رسد. در گذر زمان به زبان فارسی راه یافته است. یلدا از ریشه «ولد» است که در تمام زبان‏های سامی از جمله عربی به معنای تولد و زایش است. جشن یلدا در ماه پارسی «دی» قرار دارد که نام یک ایزد در زمان قبل از زرتشتیان بوده است که بعدها او به نام آفریننده نور معروف شد، همان که در زبان انگلیسی «day» خوانده می‏شود.

همه می‏دانیم؛ یلدا و جشن‏های مربوطه که در این شب برگزار می‏شود، یک سنت باستانی است. یلدا یک جشن آریایی است و پیروان میتراییسم یا آیین مهر آن را از هزاران سال پیش در ایران برگزار می‏کردند. یلدا روز تولد میترا یا مهر است. این جشن به اندازه زمانی که مردم فصول را تعیین کردند، کهن است. در دوران کهن مردم بر این باور بودند که شب و روز یا روشنایی و تاریکی در یک جنگ همیشگی به سر می‏برند. روزهای بلندتر روزهای پیروزی روشنایی و روزهای کوتاه‏تر نشانه‏ای از غلبه تاریکی بود، مردم برای در امان بودن از خطر اهریمن، در این شب همه دور هم جمع می‏شدند و با برافروختن آتش از خورشید طلب برکت می‏کردند.

در  آیین شب یلدا یا شب چله، شاهد خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‏های گوناگون هستیم. اینان همه جنبه نمادی دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند. هنگامی که شب یلدا فرا می‌رسید، ایرانیان آتش می‌افروختند تا تاریکی و عاملان اهریمنی نابود گردند. در این شب مردم گرد هم آمده و با خوردن و نوشیدن، شادی و گفتگو که پر از مهرورزی بود این شب را به‏سرمی‏آوردند. از کارکردهای اجتماعی چنین جشنی، باید به افزایش همبستگی اجتماعی و مهرورزی جمعی (جویای احوال یکدیگر شدن، گفتگو با یکدیگر، جشن و سرور و غیره) و ارضای عاطفی اشاره کرد.

در دوره‌ای انگیزه‌های دینی برای این جشن بسیار با اهمیت بود، اما در ادوار بعدی ماهیت دینی آن به تدریج رنگ باخت. این آیین ملی کارکردی مذهبی شبیه صله رحم دارد. یلدا یعنی بیایید دل‏هایمان را به هم نزدیکتر سازیم. در گذشته یلدا پر از قصه و شُوچِرِه و حکایت و متل و آوسنه بود. کودکان عصر پیش از موبایل در شب‏های قبل یلدا سر از پای نمی‏شناختند، می‏دانستند چند شب دیگر قرار است پای کُرسی بابا بزرگ بنشینند و دلی از عزا در بیاورند و قصه‏ای گوش کنند و به فراخور سن و سالشان با کودکان دیگر همبازی شوند. نوجوانان می‏دانستند در این شب می‏توانند خوشه‏چین تجربیات بزرگترها باشند.

آنان در حالی که تا گردن زیر لحاف کُرسی فرو رفته‏اند، همپای راویان شیرین سخنان به عمق قصه‏ها و خاطرات بروند. در دوران پیش از شبکه‏های اجتماعی جوانان همپای والدینشان در خانه بزرگتر فامیل، طایفه و یا حتی محله می‏نشستند و گوش به قصه‏های امیر ارسلان نامدار می‏دادند. در این شب اهورایی برخی باسوادها قصه حسین خان کرد شبستری را برای یکدیگر واگویه می‏کردند. کتاب‏های خطی و چاپ سنگی همچون؛ کتاب طوفان، شاهنامه، گلستان، بوستان و... گوش جان شنونده‏ها را نوازش می‏داد. در کنار وجود کرونا و گرانی به عنوان دوعامل موثر بر کمیت و کیفیت برگزاری شب یلدا، باید به تاثیر موبایل و شبکه‏های اجتماعی اشاره کرد.

موبایل با خود دوربین و ضبط و تایپ و فیلمبرداری را در حجمی مینیاتوری شده دارد، انگار آمده است تا یک تنه یک جمع واقعی را در خلسه‏ای اعتیادآور در فضایی مجازی معنا کند. همه چیز طعم سراب می‏دهد. انگار دژی هوش‏رباست که قرار است انسان‏ها در حالی که در جوار هم در حال نفس کشیدن هستند به کپسول‏های اکسیژنی در فراسوی واقعیت وصل کند و در فضایی نامرئی ارادت‏ها را و معرفت‏ها را و رفاقت‏ها هر روز بیشتر از دیروز تهی سازد. موبایل بهانه منفوری برای تهی ساختن شب یلدا است. ولی امسال در عصر کرونا، شاهد تقویت جایگاه موبایل در روابط اجتماعی هستیم. الغرض در هر دورهمی به هر بهانه مراقب کرونا و گرانی باشید.

 

 

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.
در خبر نامه وب سایت ما عضو شوید تا از تازه ترین خبرها و مطالب در ایمیل خود باخبر شوید.